کارشناسی ارشد علوم سیاسی
پیشگفتار:
یکی از مسائل مهمی که از نیمه دوم قرن بیستم و به دنبال ظهور کشورهای تازه استقلال یافته جهان سوم در عرصه روابط بین الملل توجه بسیاری از دولتمردان و اندیشمندان سیاسی را به خود جلب نموده است، شناخت پتانسیلها و ظرفیتهای بالقوه و بالفعل این کشورها در جهت برقراری بالاترین سطح روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی با آنهاست. از آنجایی که کشورهای جهان سوم سالها تحت سیطره استعمار و استبداد بودهاند، لذا غالبا نتوانستهاند در ساختارهای سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی خود تحولی ایجاد نمایند. کشور پاکستان نیز همانند ایران از این قاعده مستثنی نمیباشد. با عنایت به این موضوع ما نیز در این پژوهش سعی نمودهایم ضمن ارائه تصویری از اشتراکات مذهبی- سیاسی و فرهنگی فیمابین، به بررسی روابط دو جانبه از گذشته تا امروز پرداخته و با ذکر منابع موجود ارتقای همکاریهای منطقهای و بین المللی بر راهکارهای توسعه روابط در جهت تامین منافع ملی ایران بپردازیم. در مجموع میتوان گفت که هدف اصلی در این تحقیق آن است که نشان میدهد اهمیت روابطی همه جانبه و مستحکم با همسایه شرقی کشورمان میتواند گره گشای بسیاری از مسائل امروز منطقه خاور میانه و شبه قاره هند باشد. ضمن اینکه سود آوری عظیم اقتصادی نیز برای ایران در پی خواهد داشت.
در خاتمه لازم است از زحمات کلیه اساتیدی که درزمان تحصیل در دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات به اینجانب مطالب فراوانی را آموختند، به ویژه جناب آقای دکتر حمید احمدی که از مقالات و تألیفات ایشان و مباحث کلاسهای درسشان بهره فراوانی بردم تشکر و قدردرانی نمایم.
آذر 1384
فصل اول:
کلیات تحقیق
مقدمه (طرح مسئله):
از آنجایی که پاکستان کشوری است که اشتراکات فرهنگی و قومی فراوانی با ایران دارد و از لحاظ نظامی بسیار نیرومند میباشد (قدرت نظامی پاکستان چهار برابر ایران است)و دارای تسلیحات هستهای بوده و متحد آمریکاست و نیر مرزهای مشترکش با ایران مامن تروریست و قاچاقچیان مواد مخدر می باشد، لذا جمهوری اسلامی ایران برقراری روابط دوستانه و همه جانبه با این کشور را در دستور کار خود قرار داده است. این روابط باید جنبههای مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اطلاعاتی و امنیتی و حتی نظامی را پوشش دهد و اقدامات به گونهای صورت پذیرد که این کشور با ایران منافع مشترک داشته باشد. در هر صورت مهمترین مسئله برای جمهوری اسلامی ایران حفظ نظام است که آن هم بدون امنیت امکان نخواهد داشت. به دلیل آنکه موضع گیریهای جمهوری اسلامی ایران بیشتر ایدئولوژیک است تا تامین منافع ملی، از این رو جمهوری اسلامی ایران سعی کرده است تا با کشورهای مسلمان که به نحوی در راستای اهداف ایران اشتراک نظر دارند، به ویژه همسایگانش روابط خود را مستحکم کند. علیهذا، یکی از تاکیدات عمده و مستمر مقامات کشور ایران بر حمایت از صلح و ثبات در منطقه استوار بوده است.
از اولین روز استقلال پاکستان از هند، در واقع یک تعارض جدی میان این دو کشور وجود داشته است. این اختلافات به اشکال مختلف ارضی، سیاسی، فرهنگی تبلور یافت. به طور طبیعی پاکستانیها برای حفظ موجودیت و امنیت خودشان در برابر هند و عوامل داخلی نیاز شدیدی به یک نیروی نظامی مقتدر احساس میکردند. به این دلیل در همان سالهای اول تاسیس این کشور هزینه قابل ملاحظهای را برای تقویت نیروی نظامی خود به کار بستند. در غیر این صورت، عوامل بیثبات کننده و ضد وحدت، موجودیت، امنیت و یکپارچگی آن را تهدید خواهد کرد. ایجاد روابط استراتژیک با آمریکا و اسرائیل و ورود به پیمانهای سنتو و اتحاد با ایران در زمان محمد رضا شاه، در این راستا قابل توجیه است. فقدان توانایی رقابت با هند، در تمامی زمینههای علمی، تکنولوژیک، اقتصادی و نظامی و نبود رفاه اجتماعی، وجود گروههای متعدد مذهبی و سیاسی در این کشور با سیستم به ظاهر دموکراتیک اسلامی که البته بسیار دیکتاتوری میباشد، وجود هزاران مهاجر افغانی و تولید و بستهبندی و ترانزیت مواد مخدرو از همه مهمتر تاثیرپذیری شدید از ابرقدرتها به ویژه آمریکا و نیز سلطه این کشور در زمان استعمار به مدت طولانی و همچنین دوران کوتاه پشت سرگذاشتن استقلال و بحران دموکراسی و مسئله بنیاد گرایی اسلامی و به قدرت رسیدن تروریستها، موانع ثبات سیاسی را در این کشور تشکیل میدهد. البته پاکستان به شدت فقیر است، و از کمبود سرمایه نیز رنج میبرد که این مسئله و ترس از هند میتواند زمینهساز همگرایی در سیاست خارجی این کشور با ایران باشد.
و اما پرسشی که مطرح میشود این است که:
توسعه همکاریهای ایران و هند و گسترش روابط پاکستان و آمریکا و نیز حمایت از بنیاد گرایی اسلامی در سالهای گذشته توسط پاکستان، چه تاثیری بر روابط این کشور با ایران گذاشته است؟
اهداف تحقیق:
هدف اصلی این پژوهش آن است که نشان میدهد که اهمیت روابطی همه جانبه و مستحکم با همسایه شرقی کشورمان میتواند گره گشای بسیاری از مسائل امروز منطقه خاور میانه و شبه قاره هند باشد. ضمن اینکه سودآوری عظیم اقتصادی نیز برای ایران در پی خواهد داشت.
اهمیت تحقیق:
پاکستان از آن جهت که کشوری است مسلمان و بسیار فقیر و دارای اختلافات ریشهای با هندوستان و ایدئولوژیک با ایران می باشد و صاحب ارتشی نیرومند با توان تسلیحات هستهای بالاست از سویی دیگر متحد آمریکا میباشد، از طرفی مامن تروریستها، بنیاد گراهای اسلامی و قاچاقچیان مواد مخدر است. لذا این کشور میتواند در تامین امنیت یا ناامنی کل منطقه شبه قاره هند، خاور میانه و حتی جهانی و از همه مهمتر ایران موثر باشد و علیرغم روابط بسیار خوبی که با ایران داشته است، همواره خطری بالقوه (بنیادگرای اسلامی) برای کشورمان است، لذا شناخت از سیاست خارجی این کشور، آگاهی از پتانسیلها و ظرفیتهای هر چه بیشتر همکاری فیمابین ایران و پاکستان و شناخت موانع تاثیرگذار بر توسعه روابط سیاسی دو کشور میتواند در جهت تامین منافع ملی کشورمان موثر باشد. ضمناً مسئولین جمهوری اسلامی باید تلاش کنند علاوه بر سیاست همزیستی مسالمت آمیز با این کشور و تقویت روابط همه جانبه و حمایت از آقای پرویز مشرف مانع به قدرت رسیدن بنیادگراهای اسلامی در این کشور شوند.
اصولا دانستن این مطالب برای دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران ضروری است.
سوال اصلی
عوامل موثر بر روابط سیاسی ایران و پاکستان کدامند؟
سوالات فرعی
چگونه توسعه همکاریهای ایران و هند بر روابط ایران و پاکستان تاثیر گذار بوده است؟
چگونه گسترش روابط پاکستان و آمریکا بر روابط ایران و پاکستان تاثیر گذاشته است؟
چگونه حمایت پاکستان از بنیاد گرایی اسلامی در گذشته بر روابط این کشور با ایران موثر بوده است؟
فرضیات تحقیق
توسعه همکاریهای ایران و هند باعث کاهش روابط میان ایران و پاکستان است. این عامل یکی از عوامل موثر بر روابط سیاسی دو کشور است.
گسترش روابط پاکستان و آمریکا مهمترین عامل تاثیرگذار بر کاهش روابط میان ایران و پاکستان در دهه آینده خواهد بود.
حمایت پاکستان از بنیاد گرایی اسلامی و طالبان در گذشته از مهمترین عوامل سردی روابط میان ایران و پاکستان است.
متغیرها و مفاهیم عملیاتی
چه عواملی باعث توسعه همکاریهای ایران و هند میشود؟ و چگونه بر روابط سیاسی ایران و پاکستان تاثیرگذار بوده است؟
توسعه همکاریهای هند و ایران در چه زمینههایی است؟ و چه تأثیری بر روابط ایران و پاکستان دارد؟ گسترش روابط آمریکا و پاکستان در چه زمینههایی است و چه تاثیری بر روابط ایران و پاکستان در آینده خواهد داشت؟ چه عواملی باعث گسترش روابط آمریکا و پاکستان شده است؟
2- حمایت پاکستان از بنیاد گرایی اسلامی چگونه است؟ و چه تاثیری بر روابط این کشور با ایران دارد؟ چه عواملی سبب حمایت پاکستان از بنیاد گرایی اسلامی در گذشته شده است؟
روش تحقیق
مبتنی بر منابع کتابخانهای، جستجو در سیاستهای اینترنتی و نیز تجزیه و تحلیل نگارنده از موضوع تحقیق میباشد.
مشکلات و موانع تحقیق
در راستای بررسی روابط ایران و پاکستان اثر جامع و کاملی وجود ندارد و نیز منابع موجود پراکنده و از لحاظ تعداد بسیار کم میباشد و دسترسی به آنها مشکل است. ضمنا منابع موجود غالبا قدیمی بوده و به روز نمیباشد.
سازماندهی تحقیق:
تحقیق حاضر شامل یک مقدمه وسه فصل میباشد. در مقدمه (طرح مسئله) ضمن ارائه تصویری از آنچه که در این پژوهش ارائه خواهد شد، به سوالات اصلی و فرعی و فرضیات نیز اشاره شده است، اهداف تحقیق، اهمیت تحقیق، متغیرها و مفاهیم عملیاتی، روش تحقیق، مشکلات و موانع تحقیق و در انتها سازماندهی تحقیق نیز از اجزای دیگر آن است و مجموعا فصل اول پژوهش را تشکیل میدهد. در فصل دوم ضمن بررسی پیدایش کشور پاکستان، جغرافیایی طبیعی و اوضاع اقلیمی، جغرافیای انسانی، دین و مذهب رسمی، اوضاع شیعیان پاکستان، نوع حکومت و سیستم اقتصاد این کشور به اختصار پرداختهایم. نهایتا در فصل آخر به تاریخچه روابط سیاسی کشور ایران و پاکستان اشاره نمودهایم. در این فصل ابتدا روابط ایران و پاکستان قبل از استقلال (1947-1739) پس از استقلال (1971-1947) روابط پاکستان و ایران از (1979-1971) و در انتهای فصل به روابط ایران و پاکستان پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا به امروز را ذکر کردهایم و در بخش پایانی به ارائه نتیجه نهایی از بحث پرداختیم و ضمناً اهمیت شناخت هر چه بیشتر سیاست خارجی پاکستان در قبال ایران نیز لازم وضروری دانستهایم.
فصل دوم:
خصوصیات کشور پاکستان
پیدایی پاکستان
در اواسط قرن نوزدهم میلادی شبه قاره هند، تحت استعمار انگلستان درآمد و دولت انگلستان پس از سرکوب مردم از سال 1857 میلادی این منطقه را جزو امپراطوری بریتانیا شناخت وفرمانروایی مطلق شبه قاره هند از طرف پادشاه انگلیس انتخاب شد.
مبارزات مردم شبه قاره هند برای رهای از استعمار انگلستان بعد از جنگ جهانی دوم به رهبری مهاتما گاندی رهبر حزب کنگره ملی و محمد علی جناح رهبر حزب اتحادیه مسلمین «سلم لیگ» همچنان ادامه داشت تا عاقبت در سال 1947 منجر به استقلال منطقه گردید.
طبیعی بود که به علت اختلاف مذهبی دو رهبر (مسلمان هندو) اختلافات اصولی و سلیقهای با یکدیگر داشته باشند، ولی در طول دوران مبارزات ضد استعماری آنها را کنار گذاشته و متفقا دست به کار شده بودند. سرانجام در همان سال 1947 انگلستان ناگزیر به اعطای استقلال به هندوستان گردید و مقارن با آن قسمت مسلمان نشین هندستان از شبه قاره هند جدا و با نام پاکستان به صورت یک کشور مستقل در عرصه سیاست بینالمللی دیده شد.
جغرافیایی طبیعی و اوضاع اقلیمی
کشور پاکستان از شمال به افغانستان، و از جنوب غربی به ایران، از جنوب به دریای عمان، از شرق به هندوستان و از شمال شرق به چین محدود میگردد. وسعت آن در حدود 803 هزار کیلومتر مربع میباشد که از این نظر سی و سومین کشور جهان محسوب میشود. سلسله جبال هیمالیا، قره قروم و هندوکش در مناطق شمالی این کشور با هم تلاقی میکنند و اغلب مشخص کننده مرزهای بین المللی میان پاکستان، چین و افغانستان هستند. پاکستان دارای آب و هوایی متغیر است. کویری، کوهستانی و خشک و مناطق گرم و استوایی حداقل 30 درصد از خاک پاکستان قابل کشاورزی، 7 درصد مراتع طبیعی، 5 درصد مناطق جنگلی و مابقی آن را کوهستانها تشکیل میدهند.
جغرافیایی انسانی
بر اساس جدیدترین برآورد (جولای سال 2000 م) پاکستان بالغ بر 41 میلیون و 553 هزار نفر جمعیت دارد.
در حال حاضر نژاد مردم این کشور مخلوطی از نژادهای مختلف است که به طور عمده از نژاد هند و اروپایی به شمار میآید. مردم پاکستان از اقوام پنجابی، سندی، بلوچ و پاتان تشکیل شدهاند. تقسیمات کشوری نیز متناسب با تقسیمات نژادی است و برای هر قوم یک ایالت در نظر گرفته شده است. اما از آنجا که پنجاب نیمی از جمعیت کشور را در خود جای داده است و خواستگاه زمامداران و رهبران سیاسی و نظامی کشور بوده است، نوعی رقابت و مخاصمه بین این ایالت و دیگر ایالات مشهود است.