پایان نامه نقش ضمیرناخودآگاه درنقاشی کودکان و سبک سوررآلیسم

خلاصه پایان نامه نقش ضمیرناخودآگاه درنقاشی کودکان و سبک سوررآلیسم

پایان نامه دوره کارشناسی

مقدمه :

انسان بدوی چون «دم» یا «روان» خود را شناخت، بر او نام همزاد داد و در تصویر برکه‌ها با او ملاقات و در سایه هایش او را همراه نمود و موجودات دیگر را نیز به خود قیاس سپس بر این باور شد که جادو علمی است قابل اطمینان و او را از گزند حوادث مصون و بر غلبه با دشمنان یاری می دهد . او با جادو ، رقصها ، شکلهای نقاشی شده بسیار ساده و انتزاعی و باورهایی راسخ ، بر مراسم جادویی تأکید می ورزید و این اعمال را تنها داروی امراض و برکت ریزش باران و غلبه بر رقیب و شکار می دانست . ولی هر چه از عمر بشر گذشت ، برخورد او با عالم خارج بیشتر ، و آزمایشهای او مکررتر شد . حوزه دید و دریافت او وسعت گرفت و مفاهیم کهنه بی اعتبار گشت . بشر بیش از بیش به جدایی بی جان و جاندار و انسان و حیوان پی برد . جان را به حیوانات و گیاهان مختص ساخت و خود را واجد چیزی پنداشت برتر و فاخرتر از جان سائقه خودبینی بر آن شد که «روان» یا «روح» آدمی کاملا" از جسم مستقل است و بر خلاف «جان حیوانی» با مردن تن، نمی میرد . او در جریان قرون ، مفهوم «روح» را گسترد و حالات «درونی» خود را که نمی توانست به عضو معینی نسبت دهد ، نشأت روح مرموز خود دانست. [1] «افلاطون مانند سقراط «روح» را جوهری فعال خواند که در انسان سه جلوه دارد:

عقلی و شوقی و شهوی . جلوه عقلی برترین جلوه هاست . باید بدان گرائید و کوشید تا همواره بر دو جلوه دیگر چیرگی ورزد[2]».

«از یکسو ارسطو وحدت و هماهنگی موجود میان فعالیت های ارگانیسم را «روح» نامید، روح ارسطویی به سه وجه ظاهر می شود : یکی بصورت روح گیاهی که کارش تغذیه و تولید مثل است ، دیگری روح حیوانی که احساس و تخیل را می سازند ، دیگری روح عقلی که باقی و خالد است2».

از سوی دیگر ، طبیبان یونانی وجود روح را مورد تردید قرار دادند و بدن را موجه «حالات روانی» تلقی کردند . در قرن پنجم (قبل از مسیح) ، الکسئون از تشریح بدن انسان و تأمل در چگونگی امر «دیدن» پی برد که «مغز» انسان مبدأ اصلی حالات روحی است . ولی مغز به خودی خود کار نمی‌کند ، بلکه به وسیله «حواس» از عالم خارج مایع می‌گیرد.

با انحطاط یونانیان و برقراری رومیان بازار هواداران روح مجددا" گرم شد . دانشوران یهودی که در اسکندریه علمدار حکمت شدند ، معتقدات یهود را با فلسفه یونانی آمیختند و بیش از بیش میان جسم و جان تفاوت گذاشتند . پس از آن مسیحیت اعلام داشت که تفاوت ایندو از زمین تا آسمان است .

رنسانس اروپا ، دنیای کهنه را با تمام مفاهیم و معتقداتش لرزانید با حضور رنسانس علم و ادبیات از اسارت دین آزاد شد . بشر با چشمان باز به تماشای عالم پرداخت به خود و آینده امیدوار گشت . و بر خلاف قرون وسطی از فکر آخرالزمان و قیام قیامت انصراف جست «اهل علم در دو میدان وسیع، بکار پرداختند . گروهی به حل و فصل مشکلات اجتماعی انسان ، و گروهی بشناخت قوای طبیعی برخاستند . مساعی این هر دو دسته بضعف دین و قدرت علوم منجمله روانشناسی انجامید[3]».

«فرانسیس بیکن باب مشاهده و تجربه را گشود . رسانید که از گوشه گرفتن و خیال بافتن و کائنات را با مفاهیم مجهولی چون «روح» و «خدا» توجیه کردن، بجایی نتوان رسید . باید بتهای فردی و سنت های اجتماعی را در هم شکست و با شکیبایی در حوزه واقعیات بمشاهده و تجربه پرداخت . زیرا به قول «گالیله» : «حتی با هزار دلیل هم نمی توان یک حقیقت تجربی را باطل کرد[4]».

با این همه روح از عرصه روانشناسی بیرون نرفت دکارت و پیروانش اگر چه نسبت به معارف گذشتگان شک نمودند و با احتیاط بحلاجی تفکرات قبل پرداختند ، اما همچنان متأثر سنتها باقی ماندند و از یک سو تضاد بین جسم و روح را مورد تاکید قرار دادند و از سوی دیگر حرکات حیوانات را تحت تأثیر عوامل مبهمی بنام «نفوس حیوانی» پنداشتند.

دوره روشن فکری از اواخر سده هفدهم آغاز گشت و در هر کشوری به رنگی در آمد: در انگلیس با مردمی اهل آزمایش و عمل ، به صورت دبستان «تجربی» در آلمان و فرانسه با اهلیتی که نظر بر عمل چیرگی داشت، دو دبستان «عقلی» و «طبیعی» اهمیت یافت . تجربیون میگفتند که نفسانیات ناشی از آزمایش های واقعی فرد است . عقلیون باور داشتند که قوای عقلی جدا از بدن است ولی با آن ارتباط دارد. طبیعیون معتقد بودند که حالات روحی مثل حرکات بدنی ، نمودهایی است که مکانیکی و مبتنی بر اعضای بدن.

در نظر پدر روانشناسی جدید ، هابس(Hobbes) ، عقل یا علم عبارت از تأثیراتی است که جبرا" بواسط حواس از عالم مادی گرفته می شود . تأثیر حسی نیز خود چیزی جز «حرکت» نیست . حرکتی که از انسجام برمی خیزد و از طریق اعضای حسی و اعصاب به مغز ما می رسد . بنابراین «احساس» حرکتی است که از اشیاء خارجی بر می خیزد و به مغز منتقل می شود . «خیال» دنباله یا اثر حرکتی است که نخست «احساس» را برمی‌انگیزد و سپس متوقف می شود. «رویاء» هم مانند «خیال» ادامه حرکات مغزی است در غیاب محرک خارجی «عقل» و «استدلال» نیز جمع و تفریق احساسات و خیالات است[5]».

لاک که شالوده علم روانشناسی را نهاد . برخلاف دکارت ، وجود «مفاهیم فطری» یا «عقل مادرزاد» را رد کرد ، و اعلام کرد که نفسانیات ما محصول دو عامل ماشینی است : «احساس» و «تفکر» . عمل احساس سبب اخذ و دریافت تصاویر اشیاء خارجی است، و عمل تفکر باعث آمیختن تصاویر، و تشکیل قوای عقلی از قبیل «حافظه» و «تخیل» و «استدلال» اما عمل تفکر ناشی از عقل یا روح نیست ، بلکه تابع و ماحصل قوانین «پیوستگی» تصورات است . [6]

تا اواخر قرن نوزدهم این کشاکش بی انتها به دو گونه حالت روانی انجامید ؛ یکی آنها که در حوزه عقل و ادراک میگنجد، دیگری آنها که غیر قابل ادراک است. رسو و رومانتیک های پس از او نیز از تمایلات و حالات غیر منطقی انسان دفاع نمودند و گفتند که ما در زیر فشار الزامات تمدنی ، از امیال نهانی خود چشم پوشیده و بتظاهر تمدن آلود خود، اکتفا کرده‌ایم . هربارت و بنه که از باطن لاشعور ( ناخودآگاه) انسان بتفصیل سخن راندند، روان را به کوهی از یخ شناور تشبیه کردند که فقط جزئی از آن ، سر از آب برمیاورد و ما بقی یعنی قسمت اعظم در دل آب نهان می ماند . شوپن هونرو نیچه شورهای فطری و جلوه های روانی انسان را به هنگام رویاء و خیالبافی و جنون باز نمودند .

انسان هم ، چنانکه شوپن هونر گفت : در آغاز زندگی ، لاشعور و ناخودآگاه است و پس از رشد و تکامل شخصیت نیز در مواردی مانند رویا و خیالبافی و حال اغماء از خود بیخود می شود و از عقل بیگانه می گردد . پس احساس حیات ، ناخودآگاه و غیر عقلی است . اما ناخودآگاهی برتر از خودآگاهی است چرا که منبع الهام و اشراق و نبوغ است . بر همین سیاق جیمز روان را شامل روان خودآگاه و روان ناخودآگاه پنداشت و روان ناخودآگاه را بسی ژرف و نیرومند تلقی کرد. برگسون نیز با بینش عارفانه خویش ناخودآگاهی را شناخت و توجیه نمود . [7]

از اواسط قرن نوزدهم ، به اقتضای تحولات اجتماعی شدید اروپا ، نحوه تفکر عوض شد . انسان که تاکنون موجودی کمابیش ثبات طلب یا استاتیک بود ، یکسره تحول پرست و دینامیک شد . همچنان که به شکستن سنن اجتماعی پرداخت . قشر ظاهری نظام عقلی نیز از هم پاشید و در زیر آن ، دنیای بی نظام و ناهنجاری یافت . دوره اندیشه دکارتی به سر رسید . دکارت تمام وجود انسان را منحصر به عقل اول دانست ؛ «می اندیشم پس هستم» و در پاسخ آن کلاکس چنین گفته بود : «می خواهم پس هستم» در طی این دوران ملوُن‌الفکر خواست و اراده لاشعور به جای عقل و شعور نشست . از اینرو در نیمه دوم قرن نوزدهم ، شخصیت قشری عقلی و حالات روانی عادی و مقرون به عقل ، تدریجا" جای خود را به حالات غیر عادی و غیر عقلی داد . حال ، دنیای دانش نیازمند کسی بود تا بیاید و بی هراس اعماق درون انسان را بکاود. روان مردم متعارف و غیر متعارف را تحلیل کند و با آمیختن روانشناسی انسان متعارف و غیر متعارف ، واقعیت وجودی آن را دریابد . فروید این احتیاج و انتظار را بر آورد .[8]

هر چند که علم روانکاوی (پسی کانالیز) را مدیون زحمات بی شائبه فروید هستم اما ، رسیدن به این مقام ، بر پایه کلیه نظرات و اعتقادات بشر اولیه تاکنون ، پی ریزی شده است . شاید بتوان فروید را چشمی بازتر و دلی آشناتر برای گردآوری و همسو ساختن عقاید و نظرات دانست : همانطور که لویی پاستور می گوید :

« شانس در خدمت ذهن آماده است.»

فصل اول

ضمیر ناخودآگاه چیست؟

بخش اول

ضمیر ناخودآگاه چیست ؟

آدمی از دیر باز در پی شناخت ذات خویش بوده است . معرفت نفس پدیده تازه و نوظهوری نیست و قدمتی به تاریخ بشریت و فرهنگ تمدن دارد . تا آنجا که پوئیدن راه کمال و رسیدن به خوشبختی را همطراز معادل کشف قلمرو باطن به شمار آورده اند . هر چند که معیارهای انسان ها به لحاظ فردی و اجتماعی متفاوت هستند اما همگی ما خوب می دانیم که نیروی اندیشه و تعقل بر ضمیر ناخودآگاه هر کس حکمفرماست . ضمیر ناخودآگاه یا آنچه که از پشت چشم های ما بر این دنیا می نگرد و در لحظات سکوت و آرامش ما را در خود پناه می دهد و در درون خود دنیایی ژرف و بی کران از احساسات عواطف و استعدادهای کشف ناشده دارد و این شاید تنها به خاطر درگیر بودن ذهن ما به چراها و اگر های روزمرگی است .

دنیای درونی هر کس رابطه ای مستقیم با دنیای بیرونی اش دارد . دنیای درونی سراسر لیبریز، ادراکات ، احساسات ، اندیشه و نظرات که مانند جیوه ای مایع در سرتاسر بدن دائما در حال انبساط و انقباض اند تغییر حال و هوایی درونی در افعال بیرونی تصویر می شود . و زندگی تجسمی در امتداد اندیشه هاست . پس آغاز فصل را به دعایی که مبین این گفته‌هاست می سپاریم .

یا مقلب القلوب و الابصار

یا مدبر اللیل و النهار

یا محول الحول و الاحوال

حول حالنا الی احسن الحال

چه بسا از خود می پرسیم : چرا دنیای عینی ما بازتاب افکار و پندارهای ماست ؟ و اصولا" دنیای ذهنی ما چیست ؟ کاربرد اراده ما تا به کجاست ؟ تأثیر دنیای درونی بر سلامتی جسم‌، خلق هنر ، کشفیات بشر تا به کجا خواهد بود ؟ چرا در میان انسانهایی با شباهتهای ظاهری تفاوتهای بسیاری دیده می شود ؟ و . . . تا به آنجا که کار کرد نقش ضمیر درونی ما در روند زیستن چه می تواند باشد ؟

سئوالها در این زمینه و بخصوص در فراگرد ضمیر ناخودآگاه و کارآیی تفکر و تعقل فراوان است و حد و مرزی نمی توان برای آنها قائل شد .

بیشترین حضور ضمیر ناخودآگاه در جسم هر شخص، دستگاه عصبی خصوصا" در مغز نهفته است . مسأله روان هر شخص ارتباط تنگاتنگی با سیستمهای اعصاب وی دارد . و سیستم اعصاب نقش موثری را در سلامتی دیگر ارگانیسمهای بدن ایفا می کند .

سپس سلامتی و خلاقیت در زندگی و امور ادراکی ارتباط نزدیکی به روان سالم در انسان ها دارد . البته تفاوت انسانها در نوع جمع آوری اطلاعات و تبدیل خلاقانه آن است که عامل اصلی اختلاف در میان آنهاست . کشفیات اخیر در رابطه با کار مغز شروع به توضیح این دو روند کرده است .

بخشی از تحقیقات اخیر در مورد مغز انسان در این فصل مورد بحث قرار می گیرد .

معرفی دستگاه عصبی

«دستگاه عصبی . از مغز ، نخاع شوکی و اعصاب محیطی تشکیل شده است . کار این دستگاه کنترل و هماهنگ سازی فعالیتهای سلولی در سرتاسر بدن می باشد . دستگاه عصبی با واسطه انتقال امواج الکتریکی کنترل تمام بدن را انجام می دهد . امواج الکتریکی توسط رشته های عصبی از مغز خارج می شوند پاسخ به این امواج تقریبا" در همان لحظه دریافت موج محرک ، انجام می شود . زیرا امواج به شکل تغییر پتانسیل الکتریکی منتقل می‌گردند[9]».

1- مغز

«از نظر معیارهای آناتومیک مغز را به سه دسته بزرگ حفره ای تقسیم می نمائیم

قدامی- حاوی نیمکره های مغزی و لوب های پیشانی

میانی- حاوی لوب های آهیانه ، گیجگاهی و پس سری .

خلفی- حاوی ساقه مغز و مخچه است .

فهرست پایان نامه نقش ضمیرناخودآگاه درنقاشی کودکان و سبک سوررآلیسم

فهرست:

چکیده.............................................................................................................

پیشگفتار.........................................................................................................

مقدمه.............................................................................................................. 1

فصل اول: ضمیرناخودآگاه چیست..............................................................

بخش اول........................................................................................................

ضمیر ناخود آگاه چیست؟............................................................................................................ 9

آشنایی با دو نیمکره........................................................................................................................ 12

بخش دوم........................................................................................................

فروید و ضمیر ناخودآگاه............................................................................................................... 21

نظریه‌هایی در مورد ناخودآگاه.................................................................................................... 30

فصل دوم : آفرینش هنری کودکان ...........................................................

بخش اول .......................................................................................................

تاریخچه مطالعه نقاشی کودکان................................................................................................. 41

طبقه‌بندی مراحل رشد نقاشی در کودکان........................................................................... 42

الف – خط‌خطی کردن ( از تولد تا دو سالگی )................................................................... 43

ب – از دوسالگی تا پنج سالگی ( ماندالا)............................................................................... 45

ج – پنج تا هشت سالگی (شفاف‌بینی‌ )................................................................................... 48

د- هشت تا سیزده سالگی (واقع‌گرایی بصری)................................................................... 49

مراحل رشد از دیدگاه پیاژه ....................................................................................................... 51

مراحل رشد از دیدگاه فروید....................................................................................................... 58

بخش دوم........................................................................................................

نقاشی چیست؟.................................................................................................................................. 66

الف – خط ........................................................................................................................................... 67

ب - فضا................................................................................................................................................ 68

ج – رنگ............................................................................................................................................... 69

د – تصویر ........................................................................................................................................... 69

ه – سنبلها و نمادها........................................................................................................................ 70

نظریهای ادراکی تصاویر................................................................................................................. 72

الف – نظریه‌های پرسپکتیو فرافکنی..................................................................................... 72

ب - نظریه‌های بوم شناختی گیبسون..................................................................................... 74

ج - نظریه ساختمان‌گرایان درباره ادراک تصویر............................................................... 76

د - نظریه گشتالت ادراک تصویری.......................................................................................... 79

بخش سوم.......................................................................................................

فرآیندهای پیچیده نقاشی و تأثیرات آن بر نقاشی کودکان........................................... 84

الف – زبان گرافیکی در نقاشی کودکان................................................................................... 85

- شکلهای ساده............................................................................................................................... 85

- رجهان الگو و حرکت................................................................................................................. 88

- ترکیب‌بندی شکلهای و خطوط............................................................................................ 89

- تعیین محل...................................................................................................................................... 90

- ترتیب و توالی................................................................................................................................. 91

- برنامه‌ریزی..................................................................................................................................... 92

- طرح.................................................................................................................................................... 93

ب – تأثیر موقعیت نسبی نقاشی................................................................................................. 95

ج – تأثیر سرمشقهای بصری و مکانی..................................................................................... 96

فصل سوم........................................................................................................

افکار فروید و کاربردهای ضمیر ناخودآگاه در شکل‌گیری سبک سوررآلیسم

بخش اول........................................................................................................

هنر نوین............................................................................................................................................... 109

سرآغاز.................................................................................................................................................... 109

الف – مفهوم، شناخت، تصویر...................................................................................................... 110

ب – سبک، شکل، محتوا............................................................................................................... 113

بخش دوم........................................................................................................

دادا بستری برای سوررآلیسم....................................................................................................... 118

الف – باروک تا دادا........................................................................................................................... 119

ب – داداایسم...................................................................................................................................... 125

- آ‎غاز کار............................................................................................................................................ 125

- مانیفست‌ و بیانیه‌ها....................................................................................................................... 129

- نتیجه و پایان کار داداایسم...................................................................................................... 131

بخش سوم.......................................................................................................

فروید و مراتب سوررآلیسم........................................................................................................... 136

الف – اتوماتیسم پدیده خود انگیختگی................................................................................. 136

ب – ضمیر ناخودآگاه...................................................................................................................... 142

- تخیل.................................................................................................................................................. 144

- رؤیا...................................................................................................................................................... 147

- نماد..................................................................................................................................................... 151

ج – از ارسطو تا هگل...................................................................................................................... 154

د -نظریه‌های هنری فروید......................................................................................................... 159

تصعید یا برتر نمودن........................................................................................................................ 161

بخش چهارم....................................................................................................

سوررآلیسم.......................................................................................................

الف- آغاز کار.................................................................................................. 165

ب- بحثی در باب سوررآلیسم....................................................................... 166

فصل چهارم: ...................................................................................................

مقایسه نقش ضمیر ناخودآگاه در آثار هنری کودک و هنرمندان سوررآلیسم

بخش اول........................................................................................................

روش تحلیلی ساختار نقاشی کودکان...................................................................................... 169

سرآغاز.................................................................................................................................................... 169

بررسی ویژگی‌های ساختاری و محتوای نقاشی در کودکان......................................... 171

الف – تحلیل فضای نقاشی کودکان.......................................................................................... 171

ب – خطوط ترسیمی...................................................................................................................... 175

ج –رنگ و تخیلات............................................................................................................................ 177

- نماد رنگها....................................................................................................................................... 184

جنبه های تحلیلی ساختار نقاشی کودکان........................................................................ 190

الف – نمادگرایی‌ کلی و اجزای نمادین در نقاشی کودکان............................................. 191

- خانه – درخت – آدمک............................................................................................................... 191

بررسی سمبولیک ( اعضای آدمک )......................................................................................... 204

الف – سر ............................................................................................................................................. 204

ب – صورت.......................................................................................................................................... 204

ج – تنه.................................................................................................................................................. 207

د – اعضا................................................................................................................................................ 208

ه – خورشید و ماه.......................................................................................................................... 211

و – حیوانات........................................................................................................................................ 213

نقاشی و ناسازگاری.......................................................................................................................... 215

- عقب افتادگی ذهنی................................................................................................................... 217

تفسیر نقاشی کودکان.................................................................................................................... 218

سایه زدن............................................................................................................................................ 218

هنر و درک هنری کودکان......................................................................................................... 229

بخش دوم.......................................................................................................

تحلیل آثار نقاشی سوررآلیسم................................................................................................... 232

سر آغاز ............................................................................................................................................... 232

تحلیل در آثار نقاشی سوررآلیسم............................................................................................ 258

اتوماتیسم در اروتیسم درسوررآل............................................................................................ 260

نقش جنسیت در آثار کودکان................................................................................................... 289

الف – ترسیم آدمک و مراحل تحول عاطفی........................................................................ 289

- مرحله دهانی................................................................................................................................. 289

- مرحله مقعدی.............................................................................................................................. 290

- مرحله احلیلی............................................................................................................................... 291

- مرحله اد‌یپی تناسلی............................................................................................................. 292

ب – اولین ترسیمهای کودک از اختلاف جنسیت........................................................... 293

ج – رمزگرایی جنسی در نقاشی.............................................................................................. 294

د – نمادهای جنسی در آثار نقاشی کودکان....................................................................... 296

نتیجه گیری.................................................................................................. 309

منابع و مآخذ................................................................................................ 315

منبع:

آرناسن . هاروارد . یورواردور ، تاریخ هنر نوین ، محمد تقی فرامرزی ، چاپ دوم ، انتشارات زرین و نگاه ، تهران ( 1374 )

آریان پور . امیر حسین ، فروید ایسم ، چاپ دوم ، انتشارات امیر کبیر ، تهران

( 1375 )

آریان پور کاشانی . عباس و منوچهر ، فرهنگ جیبی انگلیسی به فارسی ، چاپ هفتم ، انتشارات امیر کبیر، تهران ( 1370 )

آل احمد . مصطفی ، سوررآلیسم ( انگاره زیبای شناسی هنری ) ، چاپ اول ، انتشارات نشانه ، تهران ( 1377 )

ادواردز . بتی ، طراحی با سمت راست مغز ، عربعلی شروط ، چاپ دوم ، انتشارات عفاف ، تهران ( 1377 )

استور . آنتونی ، فروید حسن مرندی ، چاپ اول ، انتشارات طرح نو ، تهران

( 1375 )

برونر . سورداث ، پرستاری داخلی جراحی ، مرتضی رلادرخان ، پردامنه بیشه بان ، چاپ دوم ، انتشارات بشری تهران ( 1372 )

بیگزبی . سی . وی . ای ، دادا و سوررئالیسم ، حسن افشار ، چپ اول ، نشر مرکز ، تهران ( 1375 )

توماس . وی . گلین و سیلک . ام . جی . آنجل ، مقدمه ای بر روانشناسی نقاشی کودکان ، عباس مخبر، چاپ دوم ، انتشارات طرح نو تهران ( 1380 )

چیلورز . ایان و آزبورن . ه . ، سبکها و مکتب های هنری ، فرهاد گشایش ، به چاپ اول ، انشارات عفاف تهران ( 1380 )

دادستان . پریرخ ، ارزشیابی شخصیت کودکان ، چاپ اول ، انتشارات رشد ، تهران ، ( 1374 )

دفتر همکاری حوزه و دانشگاه ( سمت ) ، مکتب های روانشناسی و نقد آن ، چاپ سوم ، انتشارات سمت ، تهران ( 1376 )

دی لئو . جوزف ، تفسیر نقاشی های کودکان ، فاطمه خروزان ، چاپ اول ، انتشارات سازمان بهزیستی کشور و دانشگاه توانبخشی تهران ( 1378 )

سعیدی پور .‌‌ آذین فر ، فرهنگ فارسی خرد ، چاپ اول ، انتشارات فخر رازی تهران ( 1348 )

رید . هربرت ، فلسفه هنر معاصر ، محمد تقی فرامرزی ، چاپ اول ، انتشارات نگاه ، تهران ( 1362 )

سینگر . جی . دورتی و رونسن . ترسی ، مقدمه ای بر پیاژه ، کودک چگونه کر می‌کند ، مصطفی کریمی‌، چاپ دوم انتشارات آموزش ، تهران ( 1362 )

فراری . اولیوریو . آنا ، نقاشی کودک و مفاهیم آن ، عبدالرضا صرافان ، چاپ هفتم ، انتشارات دستان ، تهران ( 1379 )

فروید . زیگموند ، آینده یک پندار ، هاشم رضی ، چاپ رضی ، چاپ دوم ، انتشارات آسیا ، تهران ( 1375 )

کامرون . جولیا ، راه هنرمند و بازیابی خلاقیت ، گیتی خوشدل ، چاپ سوم ، انتشارت پیکان تهران ( 1380 )

کرمن . لویی ، تحلیل روانشناختی نقاشی کودکان ، مرتضی تفابیان ، چاپ اول ، انتشارات طوس تهران ( 1373 )

کرمن . لویی ، نقاشی کودکان ؛ کاربرد قسمت ترسیم خانواده در کلنیک ، پریرخ دادستان ، چاپ سوم ، انتشارات رشد ، تهران ( 1381 )

مقدسی . حمیده ، روانشناسی هنر برای کودکان عادی و استثنایی ، چاپ اول ، انتشارات چاپارفرزانگان تهران ( 1382 )

مختاری . فرحناز ، روانشناسی نقاشی کودکان ، چاپ اول ، نشر اقاقی، تهران (1376 )

تگ‌ها

دستگاه عصبی - دو نیمکره مغز - سبک سوررآلیسم - نقاشی کودکان