خلاصه پایان نامه روابط و مناسبات علمای دین و حکومت صفویه
تاریخ ایران بعد ازا‌سلام
پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد M.A.
چکیده:
پژوهشنامه حاضر که به عنوان پایان‌نامه تحصیلی ارائه میشود به روابط و مناسبات علمای دین و حکومت صفوی می‌پردازد و تعامل و همکاری این دو را با هم تجزیه و تحلیل می‌کند. در فصل اول این پژوهش درباره کلیات نکته‌هایی اشاره شده است، و در فصل دوم به تبار صفویان از فیروز شاه زرین کلاه تا شاه اسماعیل اول اشاره شده است. و در فصل سوم که به چهار بخش تقسیم شده است. بخش اول نظری به درونمایه‌ها و روند پیدایش دولت صفوی و بعد از آن به ادعای سیادت خاندان صفوی که برای چه و به چه دلیل ادعای سیادت می‌کردند و بعد از آن تشیع خاندان صفوی که از چه زمانی به تشیع روی آوردند و آن را وسیله‌ای برای رسیدن به حکومت و تحکیم پایه‌های قدرت خود قرار دارند بحث میشود و در فصل چهارم به مباحث کلی در مورد حکومت صفوی و علما و مناصب مذهبی و علمای بنام آن دوره اشاراتی دارد.
مقدمه:
بدون تردید یکی از دوره‌های مهم تاریخی کشور ایران، هم به لحاظ تأمین کننده استقلال و هویت ملی- دینی کشور و هم تأثیر شگرف آن در فرهنگ مذهبی جاری کشور، دوره صفوی است. ایران پیش از صفوی، ایرانی از هم گسیخته و پراکنده بود که هر گوشه از آن، در اختیار دولت و طایفه‌ای بود. روزگاری نیز که سلطه‌ی واحدی برهمه آن اعمال می‌شد، فرمان و سلطه از آن شام، بغداد، و یا ترکانی ماوراء النهر و مغولان بود. با آغاز فعالیت صفویان، شاه اسماعیل، به همراه سپاه قزلباش، ایران را یکپارچه و متحد کرد و فرزندان او، کوشیدند تا فرهنگ بالسبه را در این کشور فراهم کنند.
دوره صفویه از مهم‌ترین دوران تاریخی ایران به شمار می‌آید چرا که پس از نهصد سال پس از نابودی شاهنشاهی ساسانیان یک فر مانروایی پادشاهی متمرکز ایرانی توانست در سراسر ایران آن روزگار فرمانروایی کند. به درستی پس از اسلام، چندین پادشاهی ایرانی مانند صفاریان، سامانیان، آل بویه و سربداران ساخته شد، ولی هیچ کدام نتوانستند تمام ایران را زیرپوشش خود جای دهند و یکپارچگی میان مردم ایران پدید آوردند.
یکی از مهم‌ترین اقدامات این دولت، رواج مذهب حقه امامیه در این کشور بود که سالها در برخی از نقاط ایران حضور داشت و مجبور بود تا پرده‌ی تقیه روزگار را سپری کند. به یمن وجود این دولت، تشیع در سراسر ایران انتشار یافت و شیعیان ، پس از قرن‌ها توانستند با آزادی کامل به انجام اعمال و شعائر مورد قبول خود بپردازند. در مجموع ، فرهنگ غنی شیعه با حمایت علما و فقها و فلاسفه و عرفای شیعه ، روزبه روز بارورتر شده و تا به امروز توانسته است که بر غنای خود افزوده و در صحنه سیاسی جامعه ایران حضور قاطع خود را برای هدایت مردم، حفظ کند.
هدف تحقیق:
در این تحقیق به نقش دین در دولت صفوی و تحکیم مذهب شیعه در ایران و شناسایی میزان مناسبات و روابط سلاطین صفوی با عالمان دینی با تاکید بر علمای شیعه و ساست مذهبی صفویان در برخورد با علما مورد بررسی قرار گیرد.
بیان مسئله پژوهش:
در این تحقیق تلاش میشود که جایگاه و نقش مذهب شیعه در دوره صفویان بررسی و روابط سلاطین صفوی با عالمان دینی مورد بحث و کنکاش قرار بگیرد و اینکه سلاطین صفوی و پیش از آنها پدران صفویان از زمان شیخ صفی الدین اردبیلی چرا به تشیع گرایش و از آن حمایت کردند و بتار خود را به امامان رسانیدند و آیت این مساله یک سیاست و برای کسب مشروعیت بود یا واقعاً در دین داشتند.
فرضیه‌های پژوهش:
اعلام تشیع اثنی عشری توسط شاه اسماعیل اول به عنوان تحکیم پایه‌های حکومت صفویه بود.
عالمان شیعی حکومت صفویه را برای گسترش تشیع لازم می‌دیدند و برای مشروعیت حکومت صفویان تلاش می‌کردند.
صفویان برای مشروعیت خود از عالمان شیعی حمایت می‌کردند.
افزایش نفوذ و اقتدار علمای شیعه در اواخر صفویان باعث وابسته‌تر شدن شاهان صفوی به علما شد.
علاقه حکمرانان صفوی در استفاده از علمای جبل عامل برای ترویج و گسترش مذهب امامیه اثنی‌عشری و تعادل بین افراط و تفریط که در جامعه آن روز وجود داشت.
تحقق عینی و فلسفه فقها در نگاهبانی از شریعت به عنوان دانشیاران امام معصوم(ع)
اهمیت موضوع و ضرورت تحقیق:
توجه به جایگاه مذهب شیعه در مناسبات سلاطین صفوی با روحانیون دینی و همچنین توجه به سلسله مراتب عالمان دینی و مدارج آنها قابل توجه می‌تواند باشد.
روش تحقیق:
این پژوهش تحقیقی است از نوع تحقیقات بنیادی و نظری و از روشهای استدلال و تحلیل عقلانی با توجه به منابع و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای بهره گرفته شده است.
تعریف مفاهیم تحقیق:
دین: مظهر توجه انسانیت به موجود الهی یا نیروهای فوق طبیعی و دست کم احساس وابستگی به آنها ، به منظور بازیابی نیستی از هستی خود در این جهان معنایی برای بودنش هست بنابراین دین شاخص باورهای ماست.
از نظر مسلمانان و با الهام از قرآن و دیگر منابع اسلامی، دین عبارتست از مجموعه از ایمان قلبی، عقاید نظری و احکام عملی ، حول محور توحید و یکتاپرستی که از سوی خداوند از طریق وحی بر پیامبر به آدمیان عرضه شده است و هدف نهایی آن فلاح و رستگاری انسانی و اخلاقی آدمیان در دنیا و آخرت است.
تشیع: مصدر باب تفعل از تشیع و شیعه در لغت به معنی گروه، یاران و پیروان است و در اصطلاح نیز به پیروان حضرت علی(ع) و خاندانش و کسانی که معتقد به جانشینی بلافصل آن حضرت بعد از پیامبر اسلام(ص) و نص ولایت او در غدیر خم از طرف پیامبر می‌باشند گفته میشود.
غلات: «جمع غالی است و به کسانی اطلاق میشود که درباره پیامبر (ص) و امامان خویش راه غلو و افراط را پیموده و آنان را از حدود و مقام حقیقی خویش خارج ساخته و به مرحله خدایی رسانیده‌اند و چه بسا امامان را به خدا به یا خداوند را به آنان تشبیه کرده‌اند.»[1]
شیعه اثنی عشری:« معتقدین به امامت ائمه دورازده‌گانه از حضرت علی(ع) تا امام مهدی (عج) که اکثریت شیعه را تشکیل می‌دهند و هرجا امامیه به صورت مطلق گردد و یا لفظ شیعه به صورت مطلق بیان شود، منظور اثنی عشری]دوازده امامی[ هستند.»[2]
صفویان: فرزندان و نوادگان شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی که پس از دو قرن تدارک و زمینه‌چینی توانستند از رهبری یک طریقت صوفیانه ( طرقیت صفوی) به مقام فرمانروایی و سلطنت ایران دست یافته و دولتی را در ایران تأسیس کنند(دولت صفویه) که از سال 907 تا 1135 ق بر ایران حکم راند.
علما:
بررسی منابع:
احسن‌التواریخ: نوشته حسن بیک روملو یک سال پس از مرگ شاه طهماسب صفوی به پایان رسیده و رویدادهای روزگار این پادشاه و پدرش اسماعیل را به تفضیل آورده است. در اصل به صورت تاریخح عمومی و ظاهراً در دوازده مجلد بوده است که اکنون تنها مجلد آخر این اثر در دست است. نگارش کتاب به سال 15721980 پایان یافته و نویسنده بعدها رویدادها را تا سال 15771985 افزوده است. روملو رویدادها را به طور سالیانه ذکر می‌کند و در پایان هر سال آگاهیهای مشروح و با اهمیتی درباره سیاستمداران عالمان، ادیبان و شاعرانی که در آن سال در گذشته‌اند به دست می‌دهد. اهمیت و اعتبار جلد دوازدهم احسن‌التواریخ که مشتمل بر وقایع تاریخی در فاصله سالهای 900 تا 985 ه.ق/ 1494 تا 1577 م، است از آن روست که مطالب آن یا مشهودات نویسنده است یا مسمومات وی از افراد موثق، حسن روملو مورخ قورچی، نه تنها شاهد جنگها و وقایع بوده بلکه به مناسبت سمت نظامی خویش در جنگها مکرر و متعدد دوران شاه طهماسب شرکت داشته و شرح آنها را در تاریخ خود منعکس ساخته است. لذا می‌توان به اطمینان باور نمود که حسن روملو از سال 948 تا 985 ه ق. یعنی مدتی نزدیک به چهل سال، شاهد وقایع درباری صفوی بوده و آنچه نوشته مطالبی است که یا به چشم خویش دیده یا بی‌واسطه و مستقیماً از بزرگان شاه طهماسب و پسرانش شاه اسماعیل دوم و شاه محمد خدابنده شنیده است.
البته در این کتاب نیز مانند دیگر آثار مورخان ایرانی قرون وسطی، توجه وافر به تاریخ نظامی و شرح جنگها مبذول شده است. جهت سیاسی این اثر به نفع صفویه است. با این وجود مؤلف در برابر اشتباهات و نقایص و نقاط ضعف شاهان صفویو مأموران عالیمقام آن خاندان چشم‌پوشی نمی‌کند و به تملق و چاپلوسی نمی‌گراید و حتی درباره دشمنان خاندان صفویه نیز تا اندازه‌ای در اظهار نظر جانب بی‌غرض را حفظ می‌کند.
در چگونگی سبک نگارش حسن بیک روملو در احسن التواریخ، باید گفت، که وی همچون نویسندگان تاریخ قرون نهم و دهم هجری، که آیات قرآن و قصص انبیاء و اشعار را شاهد نوشته‌های خود می‌آورند، دارای نثری تقریباً مصنوع و متکلف و همراه با عبارت پردازی و آرایش‌های نظمی مطالب خود را نوشته است. این نوشته‌ها همراه با لغات و واژه‌های ترکی و مغولی مرسوم به قرینه‌های ادبی مخصوص این قرون است.
عالم آرای شاه اسماعیل:
نویسنده آن ناشناخته است در سال 1086/1675 نگارش یافته و رویدادها را تا پایان حکومت اسماعیل یکم آورده است. اعتبار و ارزش تاریخی این کتاب هم به خاطر فاصله داشتن زمان نگارش آن از دوران حکومت اسماعیل یکم و همچنین نثر ساده و عوامانه کتاب که با داستان پردازی آمیخته است. و پذیرش مطالب آن باید بسیار با احتیاط صورت پذیرد. این کتاب یک بار نیز با عنوان تاریخ عالم آرای صفوی به کوشش یدالله شکری به چاپ رسیده است. از این منبع در فصل بتار صفویان استفاده شده است.
عالم آرای عباسی:
کتاب دیگری که در زمره منابع تاریخی دوره صفوی باید از آن یاد . تاریخ عالم آرای عباسی است که اسکندر بیک منشی ترکمان (1043-968/1633-1560) نوشته است. نویسنده که از ایل ترکمان آذربایجان است نخست در زمره نگهبانان شاهی بود و سپس در دستگاه مرکزی حکومت عباس یکم به کار پرداخت . وی شاهد بسیاری از رویدادهای دستگاه پادشاهی عباس یکم بوده و به اسناد دولتی نیز دسترسی داشته است. اسکندر بیک همچون سایر مورخان وابسته به دربار صفوی قرن نهم و دهم از سیادت خاندان صفوی دفاع کرده است.
سبک و شیوه نگارش عالم آرای عباسی به سیاق کتب قرن نهم و دهم هجری است و در آن از آیات قرآنی ، حدیث، قصص انبیاء و شعر و تکلفات منشیانه یافت میشود.
اسکندر بیک منشی در دوران ضعف و پیری نوشتن تاریخ پادشاهی شاه صفی یکم (1052-1038/1642-1629) را آغاز کرد و تا سال 1043/1634 یعنی مدت پنج سال ادامه داد. ولی این کار با مرگش متوقف شد و منشی نتوانست ذیل عالم آرای عباسی را به اتمام برساند. بقیه حوادث ایام شاه صفی که در این کتاب آمده از تاریخ «خلدبرین» محمد یوسف واله اصفهانی استخراج شده است.
مواد تراجم احوال در تاریخ عالم آرای عباسی تاحدی به روال متفاوتی از آثار بیشتر از خود نوشته شده و شاید نشانگر این باشد که اسکندر بیک، در واقع دولت را در نظر گرفته نه جامعه اسلامی را
اصول انتخاب که اساس اثر اسکندر بیک قرار گرفته به وضوح متفاوت با آن چیزی است که نویسندگان سابق به کار می‌گرفتند. به طور کلی تنها آنهایی که کارشان در چارچوب حکومت مهم بوده در این کتاب ذکر شده‌اند و اطلاعاتی که ارائه گشته بیشتر در مورد عزل و نصب‌ها تا ولادت و وفات است.
Abstract
Journal of Educational Research will be provided as to scholars of religion and government relations representative Safavi And cooperation both with the analysis. In the first chapter of this study is about generalities. In the second chapter of the American and Safavid Shah Ismail Firuz Shah Zarin hat to the first mentioned. In the third chapter is divided into four sections.
The first part of the theoretical themes and the emergence of the Safavid state
Safavid Dynasty rule, and then claim that the rule for how and why the claim was and the Shi'a Safavid dynasty, which when turned to Shi'ism. and the means to achieve their government and strengthen their power base will be discussed And the fourth season of debates and positions in government and Safavid ulama and religious scholars have called it references.
فهرست پایان نامه روابط و مناسبات علمای دین و حکومت صفویه
فهرست:
فصل اول: کلیات
مقدمه ..................................................................................................................................................................................... 2
چکیده
هدف تحقیق
بیان مساله پژوهش
فرضیه‌های پژوهش
اهمیت موضوع و ضرورت تحقیق
روش تحقیق
تعریف مفاهیم تحقیق
بررسی منابع
فصل دوم: تبار صفویان
بخش اول: فیروز شاه زرین کلاه تا امین الدین جبرئیل
فیروزشاه کلاه....................................................................................................................................................................... 8
عوض .................................................................................................................................................................................. 10
محمد الحافظ ................................................................................................................................................................... 26
صلاح‌الدین رشید ............................................................................................................................................................. 27
قطب‌الدین ابوبکر...................................................................................................................................................................
امین‌الدین جبرئیل .............................................................................................................................................................
بخش دوم: از شیخ صفی تا شاه‌اسماعیل
شیخ صفی .......................................................................................................................................................................... 34
شیخ صدرالدین ................................................................................................................................................................. 37
خواجه علی ......................................................................................................................................................................... 38
شیخ ابراهیم........................................................................................................................................................................ 39
شیخ جنید .......................................................................................................................................................................... 40
شیخ حیدر .......................................................................................................................................................................... 41
اسماعیل .............................................................................................................................................................................. 42
فصل سوم: نظری به درونمایه‌ها و روند پیدایش نهضت صفوی
بخش اول: تشیع
تشیع .................................................................................................................................................................................... 44
تصوف و همبستگی آن با تشیع
بخش دوم: ادعای سیادت صوفیان
بخش سوم: دودمان صفوی و تشیع قبل از تشکیل سلطنت
از تشیع صفی تا شیخ جنید
از شیخ جنید تا شاه اسماعیل
بخش چهارم: چگونگی رسمیت یافتن تشیع توسط شاه اسماعیل
فصل چهارم: حکومت صفوی و علما
بخش اول: زمینه‌های تعامل حکومت صفوی وعلمای شیعه
اسقرار دولت صفوی و نیاز به کسب حمایت
نیاز فقهای شیعه به امنیت خاطر جهت پیشبرد اهداف تشریعی خود
وجود دشمن مشترک
بخش دوم: مناصب مذهبی علما
شیخ صدرالاسلام دوره آغازین صفوی
منصب شیخ الاسلامی در دوره میانی و دوره اخیر صفوی
نمونه‌هایی از فرامین شیخ‌الاسلامی و اداره امور شرعیه
بخش سوم: علمای نامدار صفوی
الف- علمای مهاجر:
محقق کرکی
شیخ بهایی
میسی
حد عاملی
سید ماجدبن محمد بحرانی
سید ماجدبن هاشم بحرانی
ب- علمای ایرانی
میرداماد
میرزا ابوالقاسم فندرسکی
آقا حسین خوانساری
صدرالدین شیرازی
فیاض لاهیجی
مجلسی اول
مجلسی
محقق سبزه‌واری
ملا خلیل بن غازی قزوینی
میرزای قمی
نتیجه‌گیری:........................................................................................................................................................................346
فهرست منابع:...................................................................................................................................................................348
منبع:
آقاجاری ، ه، کنش دین دولت در ایران عصر صفوی ، 1380 ، تهران، باز
ابرو، حافظ ، ذیل جامع‌التواریخ رشیدی، تهران، 1350، به کوشش دکتر خانبابابیانی
ابن بزار، توکلی بن اسماعیل، صفوه الصفا، 1373، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تبریز، ج 1
اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، 1366، تهران
براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، 1316، ترجمه رشید یاسمی، تهران، ابن سینا، ج 4
بنانی، امین و دیگران ، ساختار اجتماعی و اقتصادی دوره صفوی، 1380، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، انتشارات مولی، جلد 1
بهبودی، محمد باقر،گزارشهای سالیانه از ابتدای خلقت تا سال 1195 هجری قمری،
پارسادوست، منوچهر، 1375، شاه اسماعیل اول پادشاهای با اثر دیرپای در ایران و ایرانی، شرکت سهامی انشار، چایخانه حیدری
پطروسفسکی، ا، اسلام در ایران، 1354، ترجمه کریم کشاورز، تهران، پیام
پیرزاده زاهدی، شیخ‌حسین، سلسله‌النسب صفویه، انتشارات ایرانشهر، برلین، 1343،
پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، نگرشی بر زندگانی اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی امامان معصوم علیهم السلام، 1372ف با مقدمه جعفر سبحانی ، قم
پیگو لوسکایا و دیگران، تاریخ ایران، 1354، ترجمه کریم کشاورز، تهران، پیام، چ 2
تبریزی، علامه محمد علی مدرس، ریحانه‌الادب، 1374، انتشارات خیام، چاپ ، چهارم، چایخانه صدری
جعفریان، رسول، تاریخ تشیع تا قرن هفتم هجری، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی
جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین فرهنگ سیاست، انتشارات انصاریان، قم
حسینی زاده، محمدعلی، علما و مشروعیت دولت صفوی، 1379، تهران، انجمن معارف اسلامی
حسینی قمی، قاضی احمد بن شرف الدین، خلاصه التواریخ، 1359، تصحیح احسان اشراقی ، تهران، دانشگاه تهران
خاتون‌آبادی، سید عبدالحسین، وقایع وقایع السنین و الاعوام، 1352خورشیدی،
خنجی اصفهانی، ف، (بی‌تا) عالم آرای امینی، تصحیح جان، ای ، و، (بی‌جا) (بی‌نا)
خواند میر، امیر محمود، تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی، 1370ف تصحیح و تحشیه محمد علی جراجی، تهران، گستره
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر فی اخبار افراد البشیر، 1343، با مقدمه جلال همایی، تهران، خیام
خوانساری، آقا حسین، ریاض العارفین، تهران، 1316، هدایت
خوانساری، میرزا محمد باقر، روضات الجنات فی‌احوال العلما و السادات، 1390، تهران
دانش‌پژوه، محمد تقی، یک پرده از زندگانی شاه طهماسب صفوی ، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد، سال 7، شماره 4، (1350 خورشیدی)
رحیم‌زاده صفوی، 4، 1، شرح جنگها و تاریخ زندگانی شاه اسماعیل، 1341، به اهتمام یوسف پورصفری ، تهران، خیام
رحیم‌لو، یوسف، مواردی از دستاویز معنوی سیاسیت صفویان، 1370، یادنامه استاد جعفر سلطان الترابی، تبریز
روملو، حسن، احسن‌التواریخ، تصحیح چارلس نارمن سیدن ، متابخانه صدر تهران
رویمر، هانس روبرت، ایران در راه عصر جدید، 1380، مترجم آذر آهنچی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
زرگری نژاد، تحول اندیشه‌های سیاسی در دوره قاجار، پایان‌نامه تحصیلی شهریور 1372، ج 1، دانشگاه تربیت مدرس
زرین کوب، عبدالحسین، روزگاران دیگر، از صفویه تا عصر حاضر، 1374، تهران ، سخن
زرین‌کوب، عبدالحسین، دنباله جستجو در تصوف ایران، 1362، تهران، امیر کبیر، ج 2
سیوری ، راجر ، ایران عصر صفوی ، ترجمه کامبیز عزیزی ، نشر مرکز ، تهران ، 1372
شجاعی زند، علی رضا، مشروعیت دینی دولت و اقتدار سیاسی دین، 1376 ، تبیان ، تهران
الشیبی، مصطفی، تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری، ترجمه علی‌رضا ذکاوتی قراگزلو، تهران، امیر کبیر
صفاء، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، 1363، تهران، فردوسی
صفت گل، منصور، ساختار نهاد و اندیشه‌دینی در ایران عصر صفوی
طارمی، حسن ، علامه مجلسی ، 1375، تهران، طرح نو
طاهری، ابوالقاسم، تاریخ سیاسی و اجتماعی از مرگ تیمور تا مرگ شاه عباس ، 1349، تهران
طباطبایی، محمد حسین، شیعه در اسلام ، 1360، قم، بنیاد علمی و فرهنگی علامه طباطبایی
طباطبایی، محیط، صفویه از تخت پوست درویشی تا تخت شهریاری، 1345،
فرهانی منفرد، مهدی، مهاجرت علمای شیعه از جبل‌عام به ایران درعصر صفوی ، 1377، تهران ، امیرکبیر
فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، 1369، انتشارات محمد علی، 5 جلد، چاپ چهارم
قزوینی، یحیی بن عبداللطیف، 1386، تصحیح میر هاشم محدث، تهران
کدیور، جمیله، تحول گفتمان سیاسی شیعه در ایران، 1379
کسروی، احمد، شیخ صفی و تبارش، تهران، چاپ کتیبه
کمبریج، دوره صفویان، جمعی از نویسندگان، 1380، ترجمه یعقوب آژندی، تهران، جامی
لاپیدوس، آیرام، تاریخ جوامع‌اسلامی ( از آغاز تا قرن هجدهم) ، 1376، ترجمه محمود رمضان‌زاده، ج 1، مشهد آستان قدس رضوی
لمبتون، آن، دولت و حکومت در اسلام
مزاوی، میشل، پیدایش دولت صفوی، تهران، 1363، ترجمه یعقوب آژندی، نشر گستره، چاپ اول
مستوفی، حمدالله، نزهه‌القلوب، 1362، تصحیح گای لیسترانج، تهران، دنیای کتاب
مشکور، محمد جواد، تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلام تا قرن چهارم، 1368، تهران، اشراقی
منشاهی، محمدرضا، مقدمه‌ای بر سیر تفکر در قرون وسطی، تهران، 1354
منشی ترکمان، اسکندربیک، تاریخ عالم آرای عباسی، 1350، به کوشش ایرج افشار، امیر کبیر با شرکت کتابفروشی تایید اصفهان، 2 جلد، چاپ دوم، تهران
میر احمدی، مریم، دین و دولت در عصر صفوی ، 1371، امیر کبیر، تهران،
مینورسکی، ولادیمیر، سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکره الملوک ، 1368، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران، امیرکبیر
نوایی، عبدالحسین، رازی در دل تاریخ، 1352، گوهر، سال اول، ش 5، خرداد، 8 شهریور
هینتس، والتر، تشکیل دولت ملی در ایران، 1362، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی
عالم آرای شاه اسماعیل، (بی‌نام)، 1349، با مقدمه تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب
عالم آرای صفوی، (بی‌نام)، 1363، به کوشش یدالله شکری، تهران، اطلاعات
سفرنامه‌های و نیزیان در ایران، 1349، ترجمه منوچهر امیری، تهران ، خوارزمی
ماهنامه وحید،سال 3، ش 9 شهریور، ص 722