پایان نامه ارزیابی اقتصادی احداث و نگهداری راه های روستایی

 پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد" M.SC"

 مهندسی عمران - راه و ترابری

چکیده

بر اساس اصول عدالت محوری و مساوات ، توسعه پایدار روستایی اجتناب ناپذیر است . برای نیل به این اهداف یکی از عوامل زیر بنایی برای این توسعه پایدار روستای احداث و نگهداری راههای روستایی است .

که نتیجه آن اثرات قابل توجهی در رشد اقتصادی و اجتماعی و زیست محیطی در کشورهای در حال توسعه دارد . هدف از این پایان نامه ارائه روشهای متعددی با استفاده از ادبیات علمی موجود ( کتابها ، گزارشات ، تجربیات جهانی و داخلی ) در زمینه ارزیابی اقتصادی ، اصول و مبانی این نوع ارزیابی ها و روشهای کاربرد آنها و فنون تحلیلی مورد استفاده در احداث و نگهداری راه های روستایی صورت گیرد .

در این تحقیق ابتدا ، شناخت اولیه ای از روشهای ارزیابی که شرح داده شده ، و سپس جمع آوری اطلاعات از مشاهدات میدانی انجام شده ، به تدوین مدل مناسبی جهت ارز یابی فنی و اقتصادی  احداث و نگهداری راههای روستایی پرداخته شده است .آنگاه در این پایان نامه ضمن بررسی مدل های مختلف به مدل بهینه جهت ارزیابی ارایه شده و سپس بر اساس آن ارزیابی فنی اقتصادی صورت گرفته است .

مدل های فنی – اقتصادی (4-HDM) که به طور خاص برای راه های غیر آسفالته طراحی نشده اند به ورودی هایی نیاز دارند که جمع آوری آنها در شبکه های گسترده دارای سطوح ترافیک پایین غیرعملی می باشد .

مدل تصمیم گیری اقتصادی راه (RED) ، ارزیابی پروژه های نگهداری و بهسازی را با استفاده از روش مازاد مصرف کننده انجام می دهد که در آن منافع کاربران راه و مصرف کنندگان به دلیل کاهش هزینه های حمل و نقل اندازه گیری می شود

تحلیل منافع – هزینه ها (CBA) تا حد امکان هزینه ها و منافع سیاست گذاری یا کار اجرای مشخصی را اندازه گیری می کند . از آنحا که منافع هزینه سیاست ها یا کار های اجرایی موضوعی مالی است ،  در روش منافع – هزینه ها تحلیل نیز بر اساس اندازه گیری منافع بر حسب واحد پول انجام می شود .

روش فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP ) در هر تصمیم گیری فضای تصمیم سازی به صورت پیوسته یا گسسته تقسیم نمود . و هر کدام ممکن است تک معیاره یا چند معیاره باشد . بعلاوه این معیارها می توانند به صورتهای کمی ،  کیفی و یا تلفیقی از هر دو (در حالت چند معیاره ) باشند که در هر یک از حالتها نحوه تصمیم گیری متفاوت است .

مقدمه

راه به عنوان یکی از عوامل مهم زیربنایی برای توسعه اقتصادی کشورها شناخته شده است . به نظر بسیاری از صاحب نظران در جوامع پیشرفته و در حال توسعه ، راه یکی از کلیدهای درهای رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی است . این بخش زیربنائی علاوه برایجاد اشتغال ، موجب توسعه و رشد بخشهای کشاورزی و صنعت میشود. بنابراین چنانچه این بخش کلیدی همراه و همسو با سایر بخشهای اقتصادی کشور نباشد ، میتوان بعنوان یکی از مهمترین عوامل باز دارنده در رشد توسعه کشورعمل می کند .

در ایران به علت وسعت زیاد و پراکندگی جمعیت ، مساله ایجاد راه ها یک مساله عمده بوده و راههای موجود بسیار کمتر از میزان مورد نیاز می باشد . از اینرو در ایران راه نه تنها یک عامل مهم و پایه ای برای رشد اقتصادی بشمار می رود . بلکه به دلیل پراکندگی جمعیت و سکونت بخش وسیعی از مردم در مناطق روستایی جنبه رفاهی راهها نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد.زیرا فراهم آوردن امکانات رفاهی برای همه این جمیعت فراوان و پراکنده بسیار مشکل بوده و وجود راههایی که این روستاها را به مراکز بخش یا شهرستان متصل می کند و استفاده از امکانات رفاهی این مراکز را روستائیان امکانپذیر سازد حائزاهمیت فراوانی می شود

 .

به دلیل پایین بودن حجم ترافیک راه های روستایی ، و ضرورت ساخت و توسعه این راهها در جابجایی سطح وسیع کشور ، حجم سرمایه گذاری بالای مورد نیاز آن توجیه پذیر نبوده ، و از اینرو برای کاهش میزان سرمایه مورد نیاز ، از روسازی شنی بجای روسازی آسفالتی استفاده می شود . روسازی شنی ، قشری از مصالح سنگی( خاک ، شن و ماسه ، سنگ شکسته کوهی ، و یا مخلوطی از آنها ) با مشخصات فنی معین ، و با ضخامت محاسبه شده است ، که روی بستر راه به منظور تحمل بارهای وارده از جانب وسایل نقلیه و مقاومت در مقابل عوامل جوی فرش می شود .

کلمات کلیدی :

راه های روستایی – منافع – هزینه -آنالیز حساسیت - ترافیک – عوارض طبیعی – شرائط آب وهوایی –

جمعیت روستایی - مساحت منطقه –رشد تولید ناخالص منطقه ای – B.C –AHP  –RED  –HDM 

ساختار پایان نامه :

فصل اول : تعریف مسئله و بیان ضرورت انجام تحقیق در متون پرداخته و مروری بر فعالیتهایی که در این زمینه انجام شده ، اهداف و ساختار تحقیق نیز مشخص می شود.

فصل دوم : کاوش در متون ، در این فصل پیشینه تحقیق وپژوهش و تحقیقاتی مرتبط به موضوع که قبلا انجام شده مشخص می شود .

فصل سوم : متد لوژی یا روش تحقیق ، نحوه تحقیق به چه نحوی انجام شده است .

فصل چهارم : معرفی روشهای ارزیابی اقتصادی احداث راههای روستایی توسط پژوهشگران مختلف . .

فصل پنجم : معرفی شاخص ها و معیارهایی که در ارزیابی اقتصادی احداث راه های روستایی موثر می باشد.

فصل ششم : اصول مدل سازی معیارها و شاخص ها و محاسبه وزن نسبی و کلی از روش تحلیل سلسله مراتبی استفاده می شود .

فصل هفتم : معرفی نرم افزار و کاربرد آن در مطالعات موردی

فصل هشتم : ارائه نتایج و پیشنهادات

١فصل اول

کلیات و تعریف مساله

٢

١-١. مقدمه

ارزیابی اقتصادی احداث و نگهداری راه روستایی ، برای اطمینان از کسب حداکثر منافع از هزینه های اجرا و نگهداری پروژه ها و کسب بیشترین ارزش پولی ، مهم و ضروری می باشد .

ارزیابی اقتصادی احداث راههای روستایی بر اساس ارزیابی منافع و هزینه را به همراه موضوعات اصلی ارزیابی اقتصادی ، طرحهای احداثی راههای روستایی را ترسیم می کند . هزینه ها شامل معیار های زیادی در میزان هزینه احداث یک راه روستایی موثرهستند که می توان به شمار زیادی از آنها اشاره نمود . منتهی آنها که تاثیر گذار نیز هستند مانند راههای درجه یک و راههای درجه دو و راههای درجه سه و عوارض طبیعی کوهستانی و تپه ماهور و دشت و شرائط آب و هوایی منطقه سردسیر و گرم و معتدل با توجه به فهرست بهای برآورد هزینه نسبتا آسان است .

درحالی که محاسبات معیار های منافع نسبتا دشوار تر می باشد . بنابراین تصمیم ها در خصوص میزان سرمایه گذاری و بازگشت سرمایه در سطح ملی و منطقه ای صورت می گیرد .

با توجه به محدودیت منابع مالی ، استفاده از یک ردیف بودجه سالانه به صورت مستمر وکافی باید در نظر گرفته شود . به دلیل کثرت جمعیت روستایی و کاهش فقرو توزیع درآمد در روستاها و مقابله با مهاجرت روستایان و فراهم نمودن رفاه روستایان ضروری می باشد .

یک مدیر یا مهندس یا طراح برای اتخاذ تصمیمات کلیدی در زمینه تخصیص منابع ، نیازمند ارزیابی اقتصادی احداث راههای روستایی و ملحوظ کردن موضوعات سیاسی ، اجتماعی و زیست محیطی می باشد ، لذا در این پایان نامه ضمن بررسی مدل های مختلف به مدل بهینه جهت ارزیابی ارایه شده و سپس بر اساس آن ارزیابی فنی اقتصادی صورت گرفته است .

روش و مدل های متعددی مانند مدل های فنی – اقتصادی (4-HDM) ، مدل تصمیم گیری اقتصادی راه

(RED) ، تحلیل منافع – هزینه ها (CBA) ، روش فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP ) ، مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته و انتخاب و ارائه برنامه پیشنهادی روشی آسان و مطابقت با شرائط بومی جهت احداث و نگهداری راههای روستایی برای پنج منطقه کشور از روش فرایند سلسله مراتبی پرداخته شده است . وزن منافع و هزینه از روش مذکور به وسیله نرم افزار E xcel وEC بدست آورده شده ، و ارزیابی فنی اقتصادی و رتبه و امتیاز هر منطقه مشخص گردیده شده است .

١- ٢.تعریف مساله

راه به عنوان یکی از عوامل مهم زیربنایی برای توسعه اقتصادی کشورها شناخته شده است . به نظر بسیاری از صاحبنظران در جوامع پیشرفته و در حال توسعه ، راه یکی از کلیدهای درهای رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی است . این بخش زیربنائی علاوه برایجاد اشتغال ، موجب توسعه و رشد بخشهای کشاورزی و صنعت میشود. بنابراین چنانچه این بخش کلیدی همراه و همسو با سایر بخشهای اقتصادی کشور نباشد ، میتوان بعنوان یکی از مهمترین عوامل باز دارنده در رشد توسعه کشورعمل می کند[١] .

در ایران به علت وسعت زیاد و پراکندگی جمعیت ، مساله ایجاد راهها یک مساله عمده بوده و راههای موجود بسیار کمتر از میزان مورد نیاز می باشد . از اینرو در ایران راه نه تنها یک عامل مهم و پایه ای برای رشد اقتصادی بشمار می رود . بلکه به دلیل پراکندگی جمعیت و سکونت بخش وسیعی از مردم در مناطق روستایی جنبه رفاهی راهها نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد.زیرا فراهم آوردن امکانات رفاهی برای همه این جمیعت فراوان و پراکنده بسیار مشکل بوده و وجود راههایی که این روستاها را به مراکز بخش یا شهرستان متصل می کند و استفاده از امکانات رفاهی این مراکز را روستائیان امکانپذیر سازد حائزاهمیت فراوانی می شود

 . [2]  .

به دلیل پایین بودن حجم ترافیک راههای روستایی ، و ضرورت ساخت و توسعه این راهها در جابجایی سطح وسیع کشور ، حجم سرمایه گذاری بالای مورد نیاز آن توجیه پذیر نبوده ، و از اینرو برای کاهش میزان سرمایه مورد نیاز ، از روسازی شنی بجای روسازی آسفالتی استفاده می شود . روسازی شنی ، قشری از مصالح سنگی

( خاک ، شن و ماسه ، سنگ شکسته کوهی ، و یا مخلوطی از آنها ) با مشخصات فنی معین ، و با ضخامت محاسبه شده است ، که روی بستر راه به منظور تحمل بارهای وارده از جانب وسایل نقلیه و مقاومت در مقابل عوامل جوی فرش می شود[٣] .

راههای شنی با گذشت زمان و عبور وسایل نقلیه و شرایط جوی حاکم بر منطقه راه ، دچار فرسودگی و خرابی میشوند و لازم است که به طور مرتب عملیات نگهداری و تعمیر روی آنها انجام گیرد .تا دارای طول عمر پیش بینی شده شوند . احداث راههای شنی و انجام تعمیرات بر روی آنها نیازمند صرف بودجه است .

همه ساله دولت بودجه ای برای احداث راههای کم رفت وآمد یا روستایی در اختیار استانها قرار میدهد ، و برنامه ریزی برای استفاده از این بودجه عموما توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و اداره کل راه و ترابری انجام می گیرد[٤] .

این دو واحد تصمیم گیری با استفاده از اطلاعات مربوط به راههای موجود و تقاضاهایی که از طرف مردم و مقامات محلی می شود ، نسبت به احداث راههای پیشنهاد شده اقدام می کنند . بدیهی است که با توجه به

۴

محدودیت بودجه نمی توان همه این راهها را با بودجه یک سال احداث کرد ، و از اینرو مساله انتخاب بهترین و مناسب ترین راهها جهت احداث از میان راههای پیشنهادی مطرح می گردد. این انتخاب نیار به بررسی دقیق و علمی تاثیرات اقتصادی و رفاهی هر راه بر منطقه تحت تاثیر خود دارد . مساله ای که در این پایان نامه مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرد همین ارزیابی های اقتصادی و تصمیم گیری برای احداث  راههاست .

١ – ٣ . ضرورت ، وظایف ،اهداف تحقیق :

١-٣-١. ضرورت :

 بررسی و مطالعه تطبیقی صورت گرفته نظر به اینکه تنها منبع دارای التزام قانونی در زمینه راههای روستایی در حال حاضر نشریه ١٩٦ سازمان برنامه و بودجه است و همچنین با در نظر داشتن این نکته که مطالعات صورت گرفته در دانشگاه تربیت مدرس و شریف بیشتر در حد پایان نامه و بصورت مطالعه موردی ١ میباشد میتوان بطور قطع و یقین راههای روستایی را بعنوان یکی از اولویت دارترین موضوعات در زمینه حمل و نقل جاده ای کشور بخصوص در حمل و نقل جاده ای در حال حاضر دانست .

با توجه به اینکه نشریه شماره ١٩٦ نیز تاحد زیادی الگوبرداری از مراجع خارجی (عمدتا امریکایی ) بوده و در حال حاضر نیاز ضروری به بازنگری و بروزرسانی آن بشدت احساس می شود لازم است دستورالعمل راههای روستایی کشور با توجه به اطلاعات جدید و موجود با استفاده از تجربیات و فعالیت های دیگر کشورها در زمینه راههای روستایی ، با اولویت بالا بروزرسانی شود. با توجه به سیاستهای دولت در زمینه تمرکز زدایی و توجه به مناطق محروم از جمله رسیدگی به مسائل و مشکلات حمل و نقلی استانها نیز میتوان نیاز مبرم و ضرورت به این موضوع در آینده نزدیک را احساس نمود.

١-٣-٢. وظایف :