خلاصه پایان نامه جامعه شناسی
چکیده
نقد جامعه شناسی برخلاف آنچه در نگاه نخست به نظر میآید، تنها بررسی تأثیر مستقیم رخدادهای اجتماعی مشخصی بر ادبیات یک دوره نیست و برخلاف بسیاری مکاتب دیگر نمیتوان یک مقطع معین تاریخی و یک محدودهی مشخص جغرافیایی و فرهنگی برای آن درنظر گرفت. بلکه در طول سالها افت و خیزهای فراوانی را پشت سرگذاشته و با جریانهای بسیار در پیوسته است.
یکی از مهمترین این جریانها که پیوندی گسستناپذیر با جامعه شناسی دارد، نقد فمنیستی است. بسیاری از منتقدان، فمنیسم را شاخهای از نقد جامعهشناسی میدانند که در آن به جامعه از رهگذر امکانات و شرایطی مینگرد که همواره از زنان دریغ داشته شده است.
این رساله ابتدا به معرفی مشروح رویکرد جامعهشناسی میپردازد و ویژگیهای اصلی آن را جست و جو میکند و مهمترین گرایشهای این گونهی نقد ادبی را معرفی میکند. فصل دوم رمان سووشون را براساس شیوههای این رویکرد تحلیل میکند و مناسبات سووشون را با جامعهای که در آن شکل گرفته و نیز جامعهای که روایتش میکند مورد کنکاش قرار میدهد. در فصل سوم از رویکرد فمنیستی و نقد ادبی سخن میرود و در فصل پایانی سووشون از چشمانداز این رویکرد نوآیین و در حال شکلگیری بررسی میشود.
فصل اول
معرفی رویکرد جامعه شناسی
پیوندهای جامعه و ادبیات در نگاه نخستین
نخستین تصوری که از شنیدن ترکیب جامعهشناسی ادبیات در ذهن نقش میبندد، احتمالاً بررسی تأثیر مستقیم رخدادهای اجتماعی مشخصی بر ادبیات یک دوره و به ویژه نمودهای معین آن در آثاری خاص است.
اما حتی پیش از آنکه به سراغ آنچه ناقدان کهنه و نو در این باره گفتهاند، برویم با تأمل در مجموعهی نسبتهای محتمل میان ادبیات و جامعه میتوانیم آرام آرام دریابیم که این ماجرا بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که در آغاز میپنداشتیم، ببینیم پیوندها و تأثیر و تأثرات متقابل میان دو مفهوم گستردهی جامعه و ادبیات چه ابهاماتی در ذهن ما برمیانگیزند:
1 آیا میتوان از عکس این نسبت یعنی تأثیر ادبیات بر جامعه نیز سخن گفت؟
2 آیا میتوان این رابطه را تأثیر و تأثری دوجانبه و دیالکتیکی دانست؟
3 آیا جامعه مستقیماً بر متن ادبی تأثیر میگذارد یا به واسطهی تأثیر بر نویسنده؟
4 آیا حوادث جامعه مستقیماً براثر ادبی تأثیر مینهند یا آنکه حوادث اجتماعی با تحولی که در فضای فرهنگی و ادبی ایجاد میکنند، اثر را تحت تأثیر قرار میدهند؟
5 آیا نویسنده حتماً باید تحت تأثیر فضای اجتماعی قرار گیرد یا آنکه در مواردی باید در برابر این تأثیر ایستادگی کند و حتی آن را خنثی و یا دیگرگون سازد؟
6 تأثیر جامعه بر ادبیات در قلمرو خود آگاه نویسنده جای دارد یا ناخودآگاه؟
7 تأثیر جامعه بر ادبیات به جنبهی هنری ادبی متن باز میگردد یا اثر از طریق تأثیر بر فضای فکری دوران و ذهنیت نویسنده از جامعه رنگ میپذیرد؟
8 آیا تأثیرپذیری از جامعه صرفاً در آثار رئال تحققپذیر است؟
9 آیا تأثیرپذیری از جامعه محدود به انواع و قالبهای خاصی است؟ آیا اثرپذیری شعر و داستان با اثر تغزلی و تعلیمی به یک نسبت است؟
10 آیا میتوان از اثرپذیری اجتماعی نظریههای ادبی سخن گفت؟
11 آیا منظور از جامعه در این تعابیر صرفاً جنبههای سیاسی را دربر میگیرد؟ آیا تأثیر جامعه به معنای تأثیر حکومت و ایدئولوژی خاصی است؟
12 آیا ممکن است تأثیرات اجتماعی در مورد دو نویسنده، یا دو متن متفاوت و یا حتی متضاد باشد؟ آیا ممکن است اثری به گونهای منفی و واکنشی تحت تأثیر جامعه قرار گیرد؟
13 واقعیتهای اجتماعی براثر تأثیر مینهند یا آرمانهایی که هنوز تحقق نیافتهاند؟
14 آیا نشانههای اثرپذیری اجتماعی اثر ادبی به طور پراکنده در متن منتشر است یا آنکه ساخت کلی متن از جامعه اثر میپذیرد؟
15 آیا اثر تحت تأثیر و نمایشگر بخش و طبقهی خاصی از جامعه است یا میکوشد تصویری از همهی جوانب اجتماع به دست دهد؟
16 آیا اثر با مقطع معینی از جامعه نسبت دارد یا با گسترهای تاریخی از اجتماع در ارتباط است؟
17 آیا روابط اثر و جامعه به گونهای آشکار مطرح شده است یا به صورتی پنهان و نامستقیم؟
18 آیا اثر همواره صرفاً به روایت بیکم و کاست فضای جامعه دست میزند یا در آن تصرف و اغراق میکند و احیاناً با دیدگاهی ناقدانه به آن مینگرد؟
19 آیا آثار نویسندگانی که ظاهراً به جامعه توجهی نشان نمیدهند، برکنار از هرگونه تأثیر اجتماعی است؟
20 آیا نگاه اجتماعی به ادبیات الزاماً به معنای داوری ارزشی و نگاه تعهدآمیز است؟
بیتردید با تأمل بیشتر میتوان بر این پرسشها افزود و یا بسیاری از آنها را به شکلی دقیقتر و فنیتر مطرح کرد.
مسألهی پیوند جامعه و ادبیات بسیار پیچیده و دارای جوانبی گوناگون است و همواره در مباحث نقد ادبی حضور داشته است. در حقیقت گرایشهای گوناگون جامعهشناسی ادبیات یا مکاتب دیگری که به نحوی با این قلمرو ارتباط یافتهاند، هرکدام به بخشهایی از این زمینهی پهناور توجه کردهاند و در پی پاسخ تنها تعدادی از پرسشهای بیست گانهی پیش گفته، برآمدهاند.
چشمانداز تاریخی جامعهشناسی ادبیات
گزارش تمام تأملات پیرامون مسائلی که به گونهای به نسبت جامعه و ادبیات پیوند دارد، به صورتی دقیق، سزاوار و منسجم و در عین حال موجز بسیار دشوار است. تقریباً همهی شاخههای خرد و کلان نقد ادبی، بعدی جامعهشناسی نیز دارند. جامعهشناسی ادبیات برخلاف بسیاری مکاتب دیگر در یک مقطع معین تاریخی و یک محدودهی مشخص جغرافیایی و فرهنگی، دارای سیر تکوین، اوج و افول آشکاری نیست و پیوسته در حال اُفت و خیز و بازگشت به جریانهای پیشین بوده است. از اینها گذشته مناسبات جامعه و ادبیات چندان عام و گسترده است که میتوان ادعا کرد هیچ دورهی تاریخیای خالی از ذهنیتی هر چند مبهم و کلی و نظریهای هرچند خام و نارسا در این باره نبوده است.
به هر روی می کوشیم در این مجال اندک پس از اشارهای گذرا به ریشههای تاریخی جامعهشناسی ادبیات در مفهوم فنی امروزی آن، جریانهای عمده، چهرههای ممتاز و مفاهیم کلیدی این قلمرو پهناور را معرفی کنیم و با اشاراتی کوتاه به واپسین جریانها که در زمانی نزدیک به ما متولد شدهاند، به مسیر تحولات در پیش رونگاهی بیندازیم.
هنر و جامعه: همزادان دیروز
ارتباط هنر و جامعه از اساسیترین مسائلی است که توجه تاریخ نگاران هنر و زیباییشناسی را به خود جلب کرده است.
بیگمان یکی از نامدارترین و گستردهترین پژوهشها در این زمینه، کتاب تاریخ اجتماعی هنر نگاشتهی آرنولد هاوزر است، که تاریخ هنر را از منظری کاملاً اجتماعی بررسی کرده است و پیوند تحولات هنری و ایجاد سبکهای جدید و از میان رفتن سبکهای پیشین را با تحولات مختلف اجتماعی آشکار ساخته است و تولد یا زوال جریانات را با وقوع حوادث معین اجتماعی گره میزند.1
ارنست فیشر در ریشهیابی ارتباط هنر و جامعه به اصل «تصورناپذیری ابزار بدون انسان و انسان بدون ابزار» توجه میدهد. فیشر میپندارد انسان از آغاز همان گونه که ابزار و سلاح میساخت و در جست و جوی خوراک و پناهگاه بر میآمد، به کارهای هنری نیز دست مییازید، نقاشی و پیکرتراشی میکرد و به هنگام کارهای دستهجمعی، ترانه میخواند.2
دکتر آریانپور از پیشگامان جامعهشناسی و جامعهشناسی هنر در میهمن ما نیز پس از بررسی دیدگاههای گوناگون دربارهی منشأ هنر، نگرشها یی را که به شیوهای هنر را با فردیت هنرمند پیوند میدهد، به یک سو مینهد و به این نتیجه میرسد که اجتماع، مهمترین منشأ پرورش شکوفایی هنر ابتدایی است.3
در زندگی ابتدایی، جمع انسانی اهمیت بسیار داشت. زندگی معنای خویش را از جمع و روابط انسانی به دست میآورد ذهنیتی که تا امروز همچنان تداوم یافته است. اشکال گوناگون هنری زبان، آوازهای موزون و مراسم جادویی کوششی جمعی بود که همهی انسانها در آن مساهمت داشتند. هنر وسیلهای برای تسخیر طبیعت و حیوانات توسط جامعهی انسانی به شمار میرفت. هنر فردی اساساً مفهومی متأخر و حتی امروزین است. پیشرفت زندگی اجتماعی انسانها، یک جانشینی و رویآوری آدمی به کشاورزی مفهوم هنر را دیگرگون ساختند.4
تقسیم کار و تخصص که پیامدهای مستقیم و ضروری شکلگیری تمدن بود، رفته رفته هنر را پدیدهای ویژه و هنرمندان را گروههای ممتاز ساخت. در این جامعهی تازه شکل گرفته دیگر نه هنرمند، هنر خویش را به منزلهی ابزار مینگریست و از آن تنها برای بهرهبرداری از طبیعت سود میجست و نه هنر و جامعه میتوانستند یگانگی آغازین خود را پاس دارند. پنداری «من» هنرمند و بسیاری مسائل غیراجتماعی دیگر این دو را از هم جدا میکرد.
با آنکه از آن سالهای دیرینه و جادویی هم نهادی و همانی هنر و جامعه دور افتادهایم اما آثار پدیده آمده، هنوز هم این ارتباط دوسویه را می نمایانند.
پیشینهی گره خوردگی مطالعات ادبی با مسائل اجتماعی
به سهولت و قطعیت نمیتوان نقطهی آغاز معینی برای آمیزش مطالعات ادبی با مسائل اجتماعی سراغ کرد. در این زمینه اجماعی میان پژوهندگان وجود ندارد و شاید بهتر باشد اندکی دورتر رویم و زمینههای اجتماعی پدیداری این رویکرد را تا اندازهای شناسایی کنیم رویکردی اجتماعی به رویکرد جامعه شناختی ادبیات!
از حدود سال 1830م رمانتیسم در بیشتر کشورهای اروپایی جای خود را به واقعگرایی داد. از نویسندگانی که چندان واقعگرا نبودند، چون دیکنز، گوگول و بالزاک به گروهی واقعگراتر رسیدیم؛ مانند جرج الیوت، تولستوی و فلوبر. جنبشن رماننویسان واقعگرا را میتوان واکنشی در مقابل کلگرایی رمانتیکها دانست. واقعگرایی رمان سدهی نوزدهم ریشه در شیفتگی به «چنین استی» زندگی بود و برخلاف رمانتیسم توجه خود را نه به آینده و نه به گذشته، بلکه به زمان حال معطوف میکرد. رمان در میانهی سدهی نوزدهم «منظری گسترده بر بخشهای متعدد جامعه و شمار بزرگی از گونههای شخصیت میگشاید و البته این گونههای شخصیت برحسب کنشها و رابطه های اجتماعیاشان به تصویر کشیده میشوند. انتقال محوری میان رومانتیکها و نسل نخستین واقعگرایان، بیش از هر چیز انتقال از تخیل است به دیدی اجتماعی و همین انتقال در نظریه ادبی خود را نشان داد.5»
روان بنیادی و جامعه بنیادی از دیگر جریان های فکری بودند که تناقضاتشان در تولد نقد جامعهشناسی تأثیر قطعی داشت، مباحثات و مجادلههای فراوانی در این زمینه به طور همزمان در فرانسه (سورل، لانسون، گراسری، پوسینه، اَرِآ، موفیه، گاستینه و لالو)، آلمان (بورکهارت و هوسن اشتاین و شمارلو) و انگلستان (ایرجوهیرن) به وجود آمد. مناقشاتی که سرانجام باعث توجه بیشتر منتقدان ادبی به مسألهی اجتماع شد اما ناقدان همچنان روانشناسی فردی را در آفرینش هنر مؤثرتر میدانستند. از این رو م.لالو در کتاب طرح یک زیباییشناسی موسیقی علمی برای توصیف هنر سه جنبه را برمیشمارد: «جنبهی فیزیولوژیک، جنبهی روانی و جنبهی جامعهشناسانه.» و نیز از همین روست که ای هیرن برآن است که «انگیزهها یا محرکهای درونی Impulsions هنر، محرکهای فردی هستند و ماهیت آنها احساسی است و در نتیجه فقط از وضع روانی فرد ریشه میگیرند ولی نمیتوانند منشأ هنری به خود بگیرند. مگر وقتی که هنرمند از تصویرهای ذهنی و وسیلههای بیانیای استفاده کند که محیط اجتماعی برای او فراهم میآورد.6 آنچه در زندگی هنری و سیر و تکامل آن توجه ناقدان را همیشه به خود جلب کرده است، تحولاتی است که در آن روی میدهد. دستهای آن را نشانهای از یک انحطاط کلی میدانستند و آن را با «زوال آرمان های سیاسی و اجتماعی خود» نزدیک میدیدند. از همین رو منتقد و مورخ فرانسوی فردینان برونیتر در تبیین و توجیه جهشها و انقلابات بزرگ در تحول ادبیات بسیار کوشید. برونیتر هنر را به نوعهای زنده تقسیم کرد و کوشید تا اصول «گزینش انواع» داروین را در مقیاسی وسیع، در قلمرو هنر و ادبیات به کار گیرد.7
Abstract
Social criticism, as it may seem at first glance, is not only the analysis of the direct effect of certain social events on the literature of a period, but it has also experienced frequent ups and downs, and it has been inter-related with different approaches. In contrast with many schools, we cannot assume a certain historical period and a certain geographical and cultural district for it.
Feminist criticism is one of the most important approaches which has a stable relationship with sociology. Most of the critics consider feminism as a branch of social criticism in which society is viewed from the view points of interests and rights which have always been with held from women.
فهرست پایان نامه جامعه شناسی
فهرست:
ندارد.
منبع:
آبادی باویل، محمد، ظرائف و طرائف، انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی، تبریز، 1357
آریانپور، ا.ح، جامعهشناسی هنر، انجمن کتاب دانشجویان دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، چ3، 1354
آل احمد، جلال، در خدمت و خیانت روشنفکران، خوارزمی، چ1، 1357
، مثلاً شرح احوال (یک چاه و دوچاله)، رواق، بیتا
ابن بطوطه، سفرنامه، ترجمهی دکتر محمدعلی موحود، آگاه، چ3، 1370
احمدی، بابک، حقیقت و زیبایی، مرکز، 1374
، ساختار و تأویل متن، مرکز، 1370
، ساختار و هرمنوتیک، گام نو، 1380
اخوان ثالث، مهدی، از این اوستا، مروارید، چ1، 1375
ازکایی، پرویز، باباطاهرنامه، توس، 1375
استلی برس، الیور و آلن بولک، فرهنگ اندیشهی نو، ترجمهی گروه مترجمان، مازیار، چ2، 1378
اسدیان، خرمآبادی، محمد و دیگران، باورها و دانستهها در لرستان و ایلام، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1358
اسکات، ولبور و تیاسالیوت، دیدگاههای نقد ادبی، ترجمهی فریبرز سعادت، امیرکبیر، چ2، 1378
اطمینانی، عباس، «بررسی و تحلیل رمان سووشون، برساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
السن، تیلی، «یکی از دوازدهتا» ترجمهی نستر موسوی، زن و ادبیات، چشمه، 1382
انجوی شیرازی، سیدابوالقاسم (گردآوری و تألیف)، فردوسینامه، علمی، 1369
انصاری، منصور، دموکراسی گفت و گویی، مرکز، 1376
ایگلتون، تری، پیش درآمدی بر نظریهی ادبی، ترجمهی عباس مخبر، مرکز، 1368
،ماکسیسم و نقد ادبی، ترجمهی اکبر معصوم بیگی، 1383
ایوتادیه، ژان، نقد ادبی در قرن بیستم، ترجمهی مهشید نونهالی، نیلوفر، 1378
باجلال فرخی، محمد حسین: «تحلیلی بر چل سرودهای لری»، سخنرانیهای محققان ایرانی، (دانشگاه ملی ایران)، وزارت فرهنگ و مرکز مردمشناسی ایران هنر، 1355
باختین، میخائیل، زیباییشناسی و نظریهی رمان، ترجمهی آذین حسینزاه، مطالعات و تحقیقات هنری، وزارت ارشاد، 1384
باستید، روژه، هنر و جامعه، ترجمهی غفار حسینی، توس، 1374
برتنز، یوهانس ویلم، نظریهی ادبی (مقدمات)، ترجمهی فروزان سلجوقی، آهنگ دیگر، 1383
برلین، آیزا، متفکران روس، ترجمهی نجف دریابندری، خوارزمی، 1361
بلزی، کاترین، عمل نقد، ترجمهی عباس مخبر، قصه، 1379
بلوکباشی، علی، نخل گردانی، دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1380
بولن، شینودا، نمادهای اسطورهای و روانشناسی زنان، ترجمهی آذریوسفی، روشنگران، چ2، 1380
بهار، مهرداد، جستاری چند در فرهنگ ایران، فکر روز، 1373
بیهقی، خواجه ابوالفضل، تاریخ، تصحیح دکتر علی اکبرفیاض، انتشارات دانشگاه فردوسی، چ2، مشهد، 1356
پارکنسیون، جی: «لوکاچ و جامعهشناسی ادبیات»، ترجمهی هاله لاجوردی، ارغنون، ش9و10
پاینده، حسین، گفتمان نقد (مقالاتی در نقد ادبی)، روزنگار، 1382
، «سیمین دانشور، شهرزادی پسامدرن»، برساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
پراپ، ولادیمیر، ریشههای تاریخی قصههای پریان، ترجمهی فریدون بدرهای، توس، 1371
پناهی سمنانی، محمد احمد، ترانههای دختران حوا، ترفند، 1380
پورنامداریان، تقی، سفردرمه (تأملی در شعر احمد شاملو)، نگاه، 1381
تقیزاده، صفدر، «نماد و نمادگرایی»، مجموعه سخنرانیها و مقالات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374
تودوروف، تزوتان، منطق گفت و گویی میخائیل باختین، ترجمهی داریوش کریمی، مرکز، 1377
تودوروف، کریستوا و دیگران، سودای مکالمه، خنده، آزادی: باختین، گزیده و ترجمهی محمد پوینده، آرست، 1373
جعفری، مسعود، سیر رمانتیسم در اروپا، مرکز، 1378
چدویک، چارلز، سمبولیسم، ترجمهی مهدی سحابی، مرکز، 1375
حصوری، علی، سیاوشان، چشمه، 1378
خاقانی شروانی، افضلالدین، دیوان، به تصحیح دکتر ضیاءالدین سجادی، زوار، چ2، 1357
داد، سیما، فرهنگ اصطلاحات ادبی، مروارید، 1371
دانشور، سیمین، به کسی سلام کنم، خوارزمی، چ2، 1359
، جزیرهی سرگردانی، خوارزمی، 1372
، ساربان سرگردان، خوارزمی، 1380
، شناخت و تحسین هنر، سیامک، 1376
، غروب جلال، رواق، 1360
، نامهها به جلال، تدوین مسعود جعفری، نیلوفر، 1383
داویدف، یوری، هنر و انقلاب، ترجمهی ع. نوریان، شباهنگ، 1358
دستغیب، عبدالعلی: «سیمین دانشور و قصیههایش»، بررسی و نقد کتاب، ش11، بهار 1384
: «نگاه به رمان فارسی»، مجموعهی سخنرانیها و مقالات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374
دوبوار، سیمون، جنس دوم، ترجمهی قاسم صنعوی، توس، چ5، 1382
دیچز، دیوید، شیوههای نقد ادبی، ترجمهی دکتر غلامحسین یوسفی و محمد تقی صدقیانی، علمی، چ3، 1370
دیهیمی، خشایار (به سرپرستی)، نویسندگان روس، نشرنی، 1379
رافائل، مارکس، سه پژوهش جامعهشناسی هنر (پرودون، مارکس، پیکاسو)، ترجمهی اکبر معصوم بیگی، آگه، چ2، 1383
، نگاهی به تاریخ ادبیات جهان (تاریخ رئالیسم)، ترجمهی محمد تقی فرامرزی، شباهنگ، 1357
ریان، مایکل: «نقد سیاسی»، ترجمهی حسین علی نوذر، ارغنون، س1، ش4، زمستان 73
رب گریه، آلن: «ادبیات تحت تعقیب سیاست»، وظیفهی ادبیات، ترجمه و تدوین ابوالحسن نجفی، زمان، چ2، 1364
روحانی، فضلالله: «از جلال تا یوسف»، بر ساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
ریچاردز، آی.ا، اصول نقد ادبی، ترجمهی سعید حمیدیان، علمی و فرهنگی، 1375
رید، اپولین، فمنیسم و مردمشناسی، ترجمهی افشنگ مقصودی، گل آذین، 1384
رید، هربرت، هنر و اجتماع، ترجمهی سروش حبیبی، امیرکبیر، 1352
ریکور، پل، زمان و حکایت، ترجمهی مهشید نونهالی، گام نو، 1384
زرینکوب، عبدالحسین، از کوچهی رندان، امیرکبیر، چ6، 1369
، نقد ادبی، امیرکبیر، چ4، 1379
زیباکلام، صادق، ما چگونه ما شدیم، روزنه، چ2، 1375
سارتر، ژان پل، ادبیات چیست؟ ترجمهی ابوالحسن نجفی و مصطفی رحیمی، زمان، چ5، 1356
سامی، علی، شیراز شهر جاویدان، لوکس (نوید)، چ5، 13
سایه، ه . ا، یادگار خون سرو، توس، 1360
سپانلو، محمدعلی، «دربارهی سووشون»، برساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
سعید، ادوارد، جهان، متن و منتقد، ترجمهی اکبر افسری، توس، 1377
، فرهنگ و امپریالیسم، ترجمهی اکبر افسری، توس، 1382
سلدن، رامان و پیتر ویدوسون، راهنمای نظریهی ادبی معاصر، ترجمهی عباس مخبر، طرح نو، چ2، 1377
سمپرون، ژرژ: «ادبیات و نیروهای حاکم بر جامعه»، وظیفهی ادبیات، ترجمه و تدوین ابوالحسن نجفی، زمان، چ2، 1364
سمیونویچ کیمیاروف، دانیال: «سیمین دانشور و سووشون او»، ترجمهی نرگس محمدی بدوی، برساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
سوسور، فردینان دو، دورهی زبانشناسی عمومی، ترجمهی کوروش صفوی، هرمس، 1378
سهیر، رابرت و میشل لووتی: «رمانتیسم و تفکر اجتماعی»، ترجمهی یوسف اباذری، ارغنون، س1، ش2، تابستان 1373
سیاح، فاطمه، نقد و سیاحت، به کوشش محمد گلبن، توس، 1354
سیدحسینی، رضا، مکتبهای ادبی، نگاه، چ10، 1371
سیمون، کلود: «نویسنده و سیاست» و وظیفهی ادبیات، ترجمه و تدوین ابوالحسن نجفی، زمان، چ2، 1364
شریعتی، علی، ویژگیهای قرون جدید (مجموعه آثار 31)، شرکت انتشارات چاپخش، چ1، 1370
شفیعی کدکنی، محمدرضا، آیینهای برای صداها، سخن، 1376
، هزارهی دوم آهوی کوهی، علمی، 1376
، ادوار شعر فارسی، سخن، 1380
، مفلس کیمیا فروش (نقد و تحلیل شعر انوری)، سخن، 1372
شکلوفسکی، ویکتور: «هنر به مثابهی فن»، ترجمهی فرهاد ساسانی، ساختگرایی، پساساختگرایی و مطالعات ادبی (مجموعه ترجمه)، حوزهی هنری، 1380
شوکینگ، لوین.ل، جامعهشناسی ذوق ادبی، ترجمهی فریدون بدرهای، توس، 1373
طبری، محمد جریر، ترجمه و تفسیر، تصحیح و اهتمام حبیب یغمایی، توس، ج3
علوی، بزرگ: «حماسهی ایستادگی»، برساحل جزیرهی سرگردانی، به کوش علی دهباشی، سخن، 1383
عناصری، جابر، درآمدی بر نمایش و نیایش در ایران، جهاد دانشگاهی، 1375
فانی، کامران، جنگهای جهانی اول و دوم، علمی و فرهنگی، چ2، 1377
فرانکلو، جین، فرهنگ نو در آمریکای لاتین، ترجمهی مهین دانشور، امیرکبیر، 1362
فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامه، از روی چاپ مسکو، به کوشش سعید حمیدیان، قطره، 1376
فریدمن، جین، فمنیسم، ترجمهی فیروزه مهاجر، آشیان، 1381
فورست، لیلیان، پیتراسکرین، ناتورالیسم، ترجمهی حسن افشار، مرکز، چ3، 1375
فوکو، میشل، نظم گفتار، ترجمهی باقر پرهام، آگه، چ2، 1380
فیشر، ارنست، ضرورت هنر در روند تکامل اجتماعی، ترجمهی فیروز شیرانلو، بینا، چ2، 1348
کالر، جاناتان، نظریهی ادبی (معرفی بسیار مختصر)، ترجمهی فرزانه طاهری، مرکزی، 1383
کتاب مقدس، ترجمهی فاضل خان همدانی، اساطیر، 1381
کمیساروف، د: «سیمین دانشور و سووشون»، ترجمهی پرویز نصیری، بر ساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
کییرکهگور، سورن، ترس و لرز، ترجمهی عبدالکریم رشیدیان، نشرنی، چ2، 1380
گرامشی، آنتونیو، دولت و جامعهی مدنی، ترجمهی عباس میلانی، اختران، 1384
گرین، کیت و جیل لبیهان، درسنامهی نظریه و نقد ادبی، سرپرست ویراستاران دکتر حسین پاینده، روزنگار، 1383
گرین، ویلفرد، لیمورگان و دیگران، مبانی نقد ادبی، ترجمهی فرزانه طاهری، نیلوفر، چ3، 1383
گلشیری، هوشنگ، جدال نقش با نقاش، نیلوفر، 1376
گلدمن، لوسین، جامعهشناسی ادبیات، ترجمهی محمدجعفر پوینده، چشمه، 1381
، نقد تکوینی، ترجمهی محمد تقی غیاثی، بزرگ مهر، 1369
و دیگران، جامعه، فرهنگ، ادبیات (مجموعه مقاله از گلدمن و دربارهی گلدمن)، گزیده و ترجمهی محمدجعفر پوینده، چشمه، 1376
گویتسولو، خوان: «قطرهی ملی شما اقیانوس جهانی نیست»، وظیفهی ادبیات، ترجمه و تدوین ابوالحسن نجفی، زمان، چ2، 1364
لبافی، میترا: «قطار خالی سیاست»، بر ساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
لمعه، منوچهر، فرهنگ عامیانهی عشایر بویراحمدی و کهگلویه، سازمان انتشارات اشرفی، چ2، 1353
لوکاچ، گئورک، پژوهشی در رئالیسم اروپایی، ترجمهی اکبر افسری، علمی و فرهنگی، 1373
، نظریهی رمان، ترجمهی حسن مرتضوی، قصه، 1380
لوناچارسکی، آناتولی، چند صدایی داستایفسکی، ترجمهی اسماعیل خویی، جهان نو، 1346، س22،
ش10-8
لیچ، ادموند، لوی استروس، ترجمهی دکتر حمید عنایت، خوارزمی، چ2، 1385
مارکوزه، هربرت، بعد زیباشناسی، ترجمهی داریوش مهرجویی، اسپرک، 1368
: «هنر در جامعهی یک بعدی»، نظارهی هنر، ترجمهی بابک قهرمان، ارشاد، 1382
مافی، مریم: «صورتخانهی دانشور»، بر ساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
مایلز، رزالیند، زنان و رمان، ترجمهی علی آذرنگ، روشنگران، 1380
مسکوب، شاهرخ، سوگ سیاوش، خوارزمی، چ6، 1370
مشیرزاده، حمیرا، از جنبش تا نظریهی اجتماعی، تاریخ دو قرن فمنیسم، شیراز، چ2، 1383
مقدادی، بهرام، فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی، فکر روز، 1378
مکاریک، ایرناریما، دانشنامهی نظریههای ادبی معاصر، ترجمهی مهران مهاجر و محمد نبوی، آگه، 1384
مگی، برایان، فلاسفهی بزرگ، ترجمهی عزتالله فولادوند، خوارزمی، چ2، 1377
موحد، محمدعلی، شمس تبریزی، طرح نو، ج3، 1379
موسوی، سیامک، سوگسرایی و سوگخوانی در لرستان، افلاک، 1380
مؤذن، ناصر (به کوشش)، ده شب (شبهای شاعران و نویسندگان، امیرکبیر، 1357
مهاجر، مهران و محمد نبوی، واژگان ادبیات و گفتمان ادبی، آگه، 1381
مهرور، ذکریا: «دانشور و جزیرهی سرگردانی»، برساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
میرصادقی، جمال: «سیمین دانشور و قصهنویسی»، بر ساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت: «شرح و تفسیر رمان سووشون»، بر ساحل جزیرهی سرگردانی، به کوش علی دهباشی، سخن، 1383
میرعابدینی، حسن؛ «تاریخ نویس دل آدمی» برساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
، صد سال داستاننویسی، چشمه، چ3، 1383
میرعلایی، احمد: «از بورخس تا کیمیایی»، مجموعه مقالات و نقد و معرفی آثار مسعود کیمیایی، آگاه، 1364
میشل، آندره، فمنیسم (جنبش اجتماعی زنان)، ترجمهی دکتر هما زنجانی زاده، مشهد، نیکا، 1372
نرشخی، ابوبکر محمدبن جعفر، تاریخ بخارا، ترجمهی ابونصر محمدبن نصر القبادی، تلخیص محمدبن زهیر بن عمر، تصحیح و تحشیه مدرس رضوی، توس، چ2، 1363
ورد، گلن، پست مدرنیسم، ترجمهی قادر فخر رنجبری و ابوذر کرمی، ماهی، 1384
واتکینز، سوزان، آلیس ماریزا وئدا و مارتارود ریگز، فمنیسم، ترجمهی زیبا جلالی نائینی، شیرازه، 1380
وبستر، راجر، پیش درآمدی بر مطالعهی نظریهی ادبی، ترجمهی الهی دهنوی، ویراستار دکتر حسین پاینده، روزنگار، 1382
ولک، رنه و آوستن وارن، نظریهی ادبیات، ترجمهی ضیاء موحود و پرویز مهاجر، علمی و فرهنگی، 1373
وولف، ویرجینیا، اتاقی از آن خود، ترجمهی صفورا نوربخش، نیلوفر، 1383
هابراس، یوگن: «علم و تکنولوژی در مقام ایدئولوژی»، ترجمهی علی مرتضویان، ارغنون، س1، ش1، بهار، 1373
هارلند، ریچارد، درآمدی تاریخی بر نظریهی ادبی از افلاتون تابارت، ترجمهی گروه ترجمهی شیراز: علی معصومی و شاپور جورکش، چشمه، 1382
هام، مگی، فرهنگ نظریههای فمنیستی، ترجمهی فیروز مهاجر و دیگران، توسعه، 1382
هاوزر، آرنولد، تاریخ اجتماعی هنر، ترجمهی ابراهیم یونسی، خوارزمی، 1370
هدایت، صادق، سه قطره خون، پرستو، چ8، 1344
، فرهنگ عامیانهی مردم ایران، چشمه، چ2، 1378
همایونی، صادق، گوشههایی از آداب و رسوم مردم شیراز، ادارهی کل فرهنگ و هنر فارس، 1353
هوف، گراهام، گفتاری دربارهی نقد، ترجمهی نسرین پروینی، امیرکبیر، 1365
هینیک، ناتالی، جامعهشناسی هنر، ترجمهی عبدالحسین نیک گهر، آگه، 1384
یاکوبسن، رومن، روندهای بنیادین در دانش زبان، ترجمهی کوروس صفوی، هرمس، 1376
یزدانی، کهتر: «زنی که در سووشون به سوگ نشسته است»، بر ساحل جزیرهی سرگردانی، به کوشش علی دهباشی، سخن، 1383
دایرهالمعارف روتلیج، فمنیسم و دانشهای فمنیستی، ترجمهی عباس یزدانی و دیگران، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 1382
Bakhtin, Mikhail: "The dialogic imagination", in the narrative reader, edited by Martin Mcauillan, london and New york, Routledge, 2000
________________: The problem of speech Genres, in the Discourse reader, edited by Adam Jaworski and Nikolas coupland, london and Newyork, Routledge, 2001
Cobley, Paul, Narrative, london and New york, Routledge, 2001
Gaillard, Francoise: "For a Political Roland Barthes" in French Theory inamerica, New york and london, Routledge, 2001
Laclau, Ernesto and chantal mouffe: "from hegemony and socialist strategy" in critical theory, New york, Harvyester, 1995
Tyson, lois, Critical Theory today, New york and london, Garland, 1999