پایان نامه معماری مساجد دوره اسلامی

مقدمه

مسجد کانون تجلی هویت معنوی مسلمانان و فضای انس و الفت با معبود آفریننده جهانی بر پایه حکمت و نظم و وحدت، از صدر اسلام تا کنون مهم­ترین عنصر شهری و معماری و کانون تبلور عالی­ترین اشکال برآمده از باورهای عمیق اعتقادی، خلاقیت، ذوق و سلیقه معماران مسلمان بوده است و مساجد دوره اسلامی کشورمان، میراث گرانبهای این سرزمین­اند که آوازه آنها در سراسر گیتی پراکنده است.[1]

 بی شک حال و هوای معنوی حاکم بر مساجد تاریخی و سنتی این سرزمین، هر بیننده­ای را مسحور خود کرده و به راستی که این مساجد بازتابی از عالم معقولات به عالم محسوسات اند تا گوشه­ای از آن عالم مقدس را با «معماری قدسی»[2] خود بر انسان عاجز از درک ماوراء بنمایانند. گرچه ابعاد مختلف فرهنگی، اقلیمی، سیاسی، اقتصادی، دانش فنی و ... حاکم بر جامعه در طول تاریخ بر تحولات ظاهری مساجد تأثیر گذاشته­اند، اما روح معنوی حاکم بر مساجد فضای راز و نیاز انسان با خالق یکتا که از منبعی مشترک سرچشمه می­گیرد، سبب ایجاد انسجام و پیوندی بین مساجد صدر اسلام تا پیش از دوره­های متأخر شده است، گویی هر یک با زبان حال خود قصه واحدی می­سرایند و "عجب آنکه این قصه را از هر زبانی که می­شنوی نامکرر است.3 "

   اما متأسفانه در مساجد معاصر کشورمان بیشترین تغییر و گسستگی را در مقایسه با سیر منسجم تحولات ظاهری مساجد گذشته شاهدیم که به دلیل عدم پیوند محکم میان صورت و معنا در این بناها، طبعاً فاقد کیفیت­های فضایی و حال و هوای مساجد گذشته می­باشند. بررسی علت یا علل این انقطاع و کم مایگی مساجد اخیر گرچه در محدوده این پژوهش نمی­گنجد، اما بی تردید نمی­توان آن را صرفاً حمل بر روح معماری حاکم بر زمانه و تفاوت نگرش و نیاز انسان امروزی دانست. چرا که آن معبود لایزال و فطرت و نیازهای معنوی آدمی همواره ثابت و تغییر ناپذیرند و بنابراین معماری مساجد،  باید کالبد و روحی مشترک و پایدار در همه اعصار داشته باشد که سوای از مقتضیات معماری زمانه باشد. سید حسین نصر با انتقاد بر پیروان تحول کالبدی معماری مسجد بر اساس شرایط زمان و بدون توجه با ماهیت معنوی پایدار این مکان می­گوید: قدری تأمل و تعمق فاش خواهد ساخت که غالباً انگیزه ایجاد تحول در سبک معماری مسجد، زائیده به اصطلاح «مقتضیات زمانه» نیست، بلکه از این واقعیت نتیجه می­شود که طرفداران اینگونه تحولات، خود از سنت اسلامی دور مانده­اند و حتی نسبت به نبوغ قومی ایرانیان بیگانه شده­اند. صدق و امانت اقتضا می­کند که شخص نقایص و نقاط ضعف فردی خویش را ­با القاب و عناوینی چون «ضروریات زمانه» نپوشاند و آنگاه که خود صورت و معنای مذهبی را که مادرِ این سبک معماری است در نمی­یابد، و حتی ریشه های فرهنگی عمیق­تر مردم خود را، که این معماری طی اعصار در دامان ایشان پرورش یافته و شکوفا شده، نمی­شناسد، بی پروا به جعل دیگری از معماری قدسی دست نزند. زوال هنر قدسی برای دین همانقدر مصیبت زاست که تضعیف تعالیم روحانی و اخلاقی یا انکار احکام تشریعی آن.[3]

 بی ­شک، تلاش در جهت یافتن ویژگی­های کالبدی و ظاهری مساجد غنی این سرزمین، یکی از مقدمات مسیر دستیابی به آن جان­مایه مقدس، مشترک، پایدار و انکار ناپذیر مساجد خواهد بود و ازآنجا که «هندسه مسجد» به عنوان یکی از مهمترین شاخصه­های کالبدی آن، با نقش انتظام بخشی فضا و سازه، ایجاد تعادل و توازن، قرینگی و ... در ابعاد کمی و کیفی مسجد، عنصری واسط بین صورت و معنای آن می­باشد، می­توان آن غنای از دست رفته را از این منظر در محضر «هندسه» جستجو کرد. هندسه­ای که مفاهیم متعالی را برای تجلی در این عالم، در «اشکال» متبلور می­کند، هندسه­ای شایسته مسجد!

 پس از تقرب به این الگو و مبنا­ قرار­دادن آن، می­توان با توجه به فن و تکنولوژی ساخت زمان، شرایط مکان طرح، فرهنگ و اعتقادات مردم و ذوق و خلاقیت طراح، به طراحی مسجدی دست یافت که برای عبادت کننده مسلمان تا حد امکان شایسته­ترین ­فضای راز و نیاز با معبود و در عین حال پیوند با سایر مسلمین به دور از دنیای پر هیاهوی امروزی را فراهم کند. 

رساله حاضر در پنج فصل ارائه می­شود. ساختار و فصول رساله در تصویر(2) نشان داده شده است. خلاصه فصول رساله عبارتند از:

فصل نخست با عنوان «مقدمه»، ابتدا به آشنا شدن با مسأله مورد مطالعه در پژوهش، یعنی هندسه در معماری مسجد می­پردازد. پس از آن اهمیت پژوهش، زمینه­های پژوهش، پرسش­ها و فرضیه­های مطرح شده در پژوهش، اهداف پژوهش و روش تحقیق بیان می­شود. مهم­ترین اصطلاحات به­کار رفته در متن پژوهش نیز در این فصل معرفی و شرح داده شده است.   

فصل دوم با عنوان «شناخت هندسه در معماری»، به تعریف مفهوم و معنای هندسه پرداخته و با بررسی واژه هندسه در معنای لغوی، معنای قدر و اندازه از دیدگاه قرآن و معانی شکل و نظم و ارتباط آنها با هندسه به ویژه در معماری، به معرفی هندسه می­پردازد. سپس با بیان جایگاه هندسه در معماری جوامع مختلف و به ویژه معماری ایرانی و اسلامی و آشنایی با اشکال اصلی هندسی و مفاهیم آنها، اهمیت و جایگاه هندسه در معماری معرفی می­شود.

فصل سوم با عنوان «هندسه در معماری مسجد»، ابتدا با معرفی مهمترین فضاها در معماری مسجد شامل: ورودی، هشتی، حیاط، ایوان، گنبدخانه و شبستان­ها و سرانجام محراب، و بررسی هندسه متناسب آنها، به بیان سلسله مراتب حرکت و ورود به مسجد تا رسیدن به سرمنزل مقصود و دیاگرام هندسی ناظر به آن می­پردازد. علاوه بر آن، سلسله مراتب آماده شدن نمازگزار قبل از برپایی نماز و سلسله مراتب نمازگزاری نیز در دیاگرام­های هندسی متناظری بیان می­شود. این دیاگرام­های هندسی در طراحی مساجد به کار می­روند.

فصل چهارم با عنوان «بررسی طرح­­های مختلف مساجد و هندسه مساجد اصیل اصفهان­»، در ابتدا به بررسی طرح­­های مختلف مساجد در معماری گذشته و معماری معاصر و بیان هندسه کلی حاکم بر آنها می­پردازد. نتایج بررسی طرح­های این مساجد، کهن الگوی هندسی حیاط­دار شبستانی را به عنوان الگوی مناسب و دیرینه در معماری مساجد ایرانی معرفی می­کند. پس از آن، با انتخاب چهار مسجد اصیل و غنی در شهر اصفهان و معرفی آنها، هندسه این مساجد در حوزه­های عملکرد، سازه، تقارن و تعادل و نظام پر و خالی، با توجه به پلان­ها، نماها و مقاطع هریک، بررسی می­شود. نتایج بررسی هندسی این چهار مسجد، سبب تقرب به الگوی هندسی مناسب طراحی مسجدی در شهر اصفهان خواهد شد.

فصل پنجم با عنوان «طراحی مسجد محله "ملک­شهر" اصفهان»، درابتدا به بیان علل انتخاب شهر اصفهان برای طراحی مسجد می­پردازد. سپس با معرفی سایت انتخابی طراحی و تحلیل ویژگی­های آن، با مبنا قرار دادن الگوها و نتایج هندسی به دست آمده از فصول قبل و با در نظر داشتن ضوابط و اصول ساخت مسجد، به طراحی مسجدی در محله "ملک­شهر" اصفهان می­پردازد.

جدول(1): فصل بندی پژوهش

طرح موضوع

مسجد نماد حضرت حق و پیشگاه ربوبیت است و نماز، راز و نیاز انسان با خدا و در میان عبادات، پر رمز و راز­ترین آنهاست، بنابراین معماری مسجدی که در آن نماز  برپا می­شود باید صورتی بیآفریند درخور معنای آن. معماری این بنا باید کیفیت فضایی و روح معنوی لازم را بیآفریند تا بستری مناسب برای نیایش و رامش در برابر مبداء آفرینش انسان فراهم شود و قرب به خدا در عالی­ترین شرایط صورت پذیرد. پس بنای مسجد باید تجلی گاه مفاهیم متعالی ماورائی در این عالم خاکی باشد. اما از آنجا که فهم حقیقی آن مفاهیم از محدوده ادراک آدمی خارج است، برای انعکاس در این عالم ناگزیر به تنزل مرتبه هستند. ابزار بیان معنویت در عالم ماده نیز باید در محدوده حواس آدمی قرار گرفته و مادی باشد، ماده­ای که با زبانی رمز آلود اشاراتی لطیف با آن عالم داشته باشد. می توان گفت طراحی یک مسجد زمانی موفق­تر است که بین قابلیت­های ماده (صورت و کالبد بنا) و مفاهیم تجلی یافته از طریق آن (معنا و محتوای بنا) تعادل برقرار کند.[4]

یکی از این ابزار مادی و ویژگی­های کالبدی مسجد، «هندسه» آن است. هندسه­ای که از دیرباز بر اساس نظامات عددی حاکم بر جهان قرار داشته و در دست معمار مسلمان ابزاری برای مفهوم ساختن وحدانیت، کثرت، نظم و هنجار حاکم بر هستی، یعنی همان مفاهیم اسلامی بوده است. معمار مسلمان که معماری مسجد را دستمایه ظهور احساس معنوی خویش می­کند، باید که ماده را معنا و هندسه را مفهوم داده و از روح معنوی خویش نیز در کالبد مادی بدمد.

در طول تاریخ نیز اندیشمندان، فلاسفه و معماران نقش معنایی هندسه را دریافته و به آن اشاراتی داشته­اند. از آن جمله افلاطون که هندسه را متعلق به عالم مثال و پیوند دهنده عالم معقولات و محسوسات دانسته است و از آنجا که بنای مسجد به عنوان نمادی از بهشت بر روی زمین نیز نقشی واسط بین این دو عالم ایفا می کند، بررسی «هندسه مسجد» اهمیتی دوچندان می­یابد.

سید حسین نصر در پیشگفتار کتاب «حس وحدت» اشاره می­کند که در معماری سنتی ایران، هندسه شکل­ها تنها ابزار فنی نبوده بلکه نقشی مهم­تر نیز داشته و با حالات درونی انسان هماهنگی دارند. او به ارزش­های غیر کمی هندسه اشاره کرده و بر وجود مفاهیم در شکل به طور واضح تأکید دارد. شکل مربع کعبه تنها یک مربع نیست بلکه همچنین نمادی از ثبات و کمال گرایی است و نشانی از قصر چهار وجه بهشتی است که کعبه، تصوری دنیایی از آن است.[5] اشکال مورد استفاده در معماری مساجد اصیل[6] از مفهوم سنتی ریاضیات و به ویژه هندسه و صورت­های هندسی جدایی ناپذیرند. شکل­های هندسی چیزی بیش از ابزار تکنیکی صرف هستند. هرچند به این معنا در معماری نیز عمل می­کنند ولی ورای این عملکرد مادی، دارای وظیفه مهم­تری هستند و آن یادآوری انسان است با زبانی لطیف و پنهانی.

از سوی دیگر، در مساجد امروزی چه بسا معمار مسلمان، در تمام مراحل ساخت مسجد به آن هدف غایی نمی­اندیشد که به درستی و وسواس ابزار بیان آن هدف را نیز به کار بندد. بنابراین سیر تدریجی رو به تکامل اندیشه­ها و اهداف معماران گذشته نیز، در مقایسه با معماران معاصر انقطاع یافته و همین امر در گسست کمی و کیفی مساجد اخیر از مساجد اصیل گذشته بی­تأثیر نبوده است.

 از دیدگاه این پژوهش می­توان با دستیابی به هندسه مناسب مساجد که از یک سو وابسته به شرایط ساخت هر مسجد بوده از سوی دیگر کلیتی پایدار و ازلی دارد، به الگوی مناسب جایگاه معنوی-کالبدی مساجد دست یافت.

ضرورت یا اهمیت پژوهش

نیاز به انجام این پژوهش با توجه به موضوعات زیر اهمیت می­یابد:

جایگاه و شأن مسجد به عنوان تجلی گاه عالم معنا در عالم ماده، در معماری اسلامی.

نقش کالبد معماری در بیان معنای آن.

اهمیت هندسه به عنوان یکی از بنیادی­ترین ابزار کالبدی بنا.

نقش پیوند دهنده هندسه میان عالم معنا و عالم ماده و درنتیجه افزایش اهمیت بررسی هندسه در معماری مسجد.

قابلیت بررسی هندسه در ابعاد مختلف معماری؛ هندسه اشکال، نقوش، عملکردها، کیفیت­ها، روابط فضایی، سازه و ... .

انحطاط و جدایی کالبدی و محتوایی مساجد معاصر از مساجد غنی گذشته.

وجود  مساجد غنی در شهر اصفهان.

زمینه های پژوهش

زیرساخت و خمیر مایه عالم و مبنا و اساس و پایه جهان هستی، زائیده هندسه و قدر است[7] و همین امر سبب توجه همیشگی انسان به موضوع هندسه شده است. هر آنچه در هستی قدر و اندازه و هندسه یافته، ترسیم جهان بالاتری است در محدوده ادراک آدمی و هندسه، واسطی میان این دو عالم است که همین امر آن را واجد هر دو ویژگی صوری و معنایی کرده است. «علم هندسه» به عنوان دانشی تخصصی و کلیدی، از دیر باز به مفاهیم کمی و عددی و نیز معانی کیفی و رمزی هندسه می­پردازد.