خلاصه پایان نامه نقد و بررسی عوامل مؤثر بر فرآیند توسعه جامعه شناسی در ایران
جامعهشناسی در ایران از جنبههای گوناگون سیاسی، علمی، تاریخی و فرهنگی میتواند مورد بحث قرار گیرد. این تحقیق به طرح عوامل مؤثر در فرآیند توسعه این علم میپردازد تا امکان مطالعه و بیان زمینههای مختلف پیدایش و رشد جامعهشناسی که مصادف با طرح برنامههای توسعه از دههی 1320 و در ادامه پس از انقلاب اسلامی تا کنون میباشد میسر شود. به همین منظور به طرح تأثیر مسائل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بر شکلگیری جامعهشناسی در ایران پرداخته خواهد شد.
قابل توجه است که آنچه به عنوان جامعهشناسی در ایران از بدو شروع وجود داشته است، با جامعهشناسی در سایر کشورها مخصوصاً جامعهشناسی غرب، متفاوت بوده است.
با اینکه در اصول وجوه اشتراک دیده میشود، اما در زبان، برخورد با مسائل جامعه، نحوهی بررسی مسائل و مشکلات اجتماعی، رابطه با پدیدههای فرهنگی و نحوهی ارتباط با دیگر رشتههای علمی وضعیتی خاص پیدا کرده است.
جامعهشناسی امروزی ایران تحت تأثیر گرایشهای فکری و اجتماعی در طول دهههای گذشته و اندیشههای ناشی از حوادث مربوط به انقلاب اسلامی میباشد. از اینرو میتوان گفت که « جامعهشناسی در ایران» از عناصر چندگانه برخوردار است، زیرا عوامل بسیاری در پیدایش، روند توسعه و شکلگری شرایط امروزی آن مؤثر بودهاند.
پیگیری روند شکلگیری و تحول جامعهشناسی در ایران براساس رویکرد فرا جامعهشناسی است. جامعهشناسی به عنوان ایده و اندیشه تلقی شده که در گذر زمان دچار تحول و تغییر گردیده است. بیان عوامل و عناصر مؤثر در شکلگیری جامعهشناسی در ایران و تحول آن موردنظر میباشد. شناسائی موقعیت جامعهشناسی در ایران میتواند با دیدگاههای متعددی انجام بگیرد. دیدگاههای ممکن در بررسی جامعهشناسی را میتوان به دو دسته تقسیم کرد:
دیدگاه ایدئولوژیک (نقد جامعهشناسی براساس پیشفرضهای مذهبی، سیاسی و انگیزهای) در این دیدگاه، ارزیابی جامعهشناسی با تکیه بر دلیلآوریهای سیاسی و ایدئولوژیک است اما فهم علمی چون جامعهشناسی در ایران که از محصولات و نتایج توسعهی اجتماعی-اقتصادی است بدون استفاده از روشهای تحقیق و پیشفرضهای موجود در نظام جدید که ساختار جدید دارد امکان ندارد.
دیدگاه دوم تأکید بر تحقق جامعهشناسی هم چون یک واقعیت تاریخی اجتماعی است. در این دیدگاه با جامعهشناسی علم، جامعهشناسی معرفتی و فرا جامعهشناسی روبهرو میشویم. براساس هر سه دیدگاه در آغاز بایستی ریشهها، زمینهها و موقعیتهایی که موجب پیدایش جامعهشناسی در ایران شده است روشن گردد.
در این تحقیق با توجه به رویکرد نوع دوم، بررسی رابطه علم جامعهشناسی در ایران با جریان توسعهی اجتماعی، اقتصادی و علمی موردنظر میباشد.
فصل اول:
کلیات
بیان مسأله
در اغلب جوامع در حال توسعه مسائل و معضلات فرهنگی و اجتماعی در حوزه علوم اجتماعی قرار میگیرند و متفکران و متخصصین رشتههای این علوم در طرح صحیح موانع و مشکلات نقشی اساسی دارند. در جوامع درحال گذار امروزی که بین صنعت و مدرنیته در نوسان است علوم انسانی به طور اعم و رشتههای علوم اجتماعی به طور اخص با مسائلی روبهروست که مختص این جوامع میباشد. در کشورما و در سالهای اخیر ضرورت توجه به این رشتهها بیشتر به نظر میرسد.
در گذر زمان جامعهشناسی در ایران از علمی صرفاً حاشیهای به حوزه اصلی بحث و گفتگو تبدیل شده و نظر بسیاری از سیاستمداران، روشنفکران و منتقدان را به خود جلب کرده است. جامعهشناسی در ایران از موضوعاتی است که تاکنون به طور جدی و همهجانبه مورد مطالعه و ارزیابی قرار نگرفته است. ضمن آنکه رویکرد نقد و ارزیابی جامعهشناسی در ایران بیشتر بیرون از حوزهی جامعهشناسی صورت گرفته است.
در تحقیق حاضر سعی براین است که ضمن طرح این سؤال که روند شکلگیری، تحول و موقعیت و عملکرد جامعهشناسی در ایران چگونه است؟ و اساساً مشکلات ساختاری این علم چیست؟ شناسائی موقعیت جامعهشناسی در ایران، ریشهها، زمینهها و عواملی که موجب پیدایش و رشد جامعهشناسی در ایران شده است مورد بررسی علمی و موشکافانهتری قرار گیرد و با طرح مسائل و ارائه راه حلها به یک جمعبندی کلی و عمومی در این زمینهها پرداخته شده و درنهایت کمکی به ارتقاء سطح علمی جامعهشناسی و جریان آموزش این علم در دانشگاهها و حل مسائل و مشکلات در جامعه باشیم.
ضرورت و اهمیت تحقیق
وضعیت جدید جامعهشناسی در ایران با ضرورتهای جدید در بازسازی جامعهی ایران پس از انقلاب اسلامی و جنگ ایران و عراق و دورهی اصلاحات اجتماعی و سیاسی تا زمان حاضر توأم میباشد. شرایط پیش آمده در کشور، جامعهشناسان را به سوی ایجاد تغییرات بنیادی به لحاظ مفهومی، روشی، موضوعی و بینشی کشانده است.
با رشد و توسعهی جامعهشناسی در فرآیند نوسازی علمی و اجتماعی در ایران نقد و ارزیابی این علم که یکی از محصولات نوسازی علمی است نیازمند توجه همهجانبه میباشد. علم جامعهشناسی در ایران از بدو ورود تا زمان حاضر در فرآیند تحول و تغییر قرار دارد و با وجود اینکه تاکنون به استثنای یک تا دو اثر منتشر شده به صورت معدود، بررسی و ارزیابی از روند تحول و تغییر این علم در ایران با توجه به دورههای تاریخی و سیاسی به عمل نیامده است. ارائهی سیمای دقیقی از وضعیت جامعهشناسی در ایران ضروری به نظر
میرسد.
با توجه به مطالب فوقالذکر ضرورت پرداختن به این موضوع احساس گردیده و به عنوان گامی در جهت رفع این نارساییها و تدوین راهکارها برای توسعه بیشتر جامعهشناسی، تحقیق حاضر صورت پذیرفته است تا بررسیها را در این زمینهها انجام و با جمعبندی از آنها کمکی به حل گوشهای از مشکلات موجود باشیم.
اهداف تحقیق
آنچه ما را در انجام این تحقیق و اهداف مورد مطالعه راهنما بوده است:
الف- اهداف کلی: نقد و بررسی عوامل مؤثر در فرآیند توسعه جامعهشناسی
در ایران با جریان توسعه اجتماعی، اقتصادی و علمی است.
ب- اهداف اختصاصی (فرعی):
بررسی پیدایش جامعهشناسی در ایران
روند شکلگیری و رشد و توسعه جامعهشناسی در ایران
بررسی مناقشات اصلی و فراز و نشیبهای جامعهشناسی در ایران
بررسی وضعیت تحقیقات انجام گرفته در حوزهی علوم اجتماعی و به ویژه جامعهشناسی در ایران
بررسی وضعیت آموزش جامعهشناسی در ایران (مشکلات و فرصتها)
بررسی و پیشبینی آینده جامعهشناسی در ایران
با توجه به موارد فوق، جهت نیل به این اهداف، جامعهشناسی در ایران با رویکرد نقد و بررسی، از زمان شکلگیری این علم در ایران که مصادف با طرح برنامههای توسعه از دههی 1320 تاکنون میباشد مورد کنکاش قرار خواهد گرفت.
تعریف مفاهیم و اصطلاحات (فضای مفهومی)
مفهوم جامعهشناسی: جامعهشناسی دانش بررسی جامعه میباشد. جامعهشناسی را میتوان به عنوان مطالعهی نظامیافتهی جوامع انسانها تعریف کرد. این رشته علمی به مطالعهی قوانین و فرآیندهای اجتماعی میپردازد که مردم را نه تنها به عنوان افراد و اشخاص بلکه به عنوان اعضاء انجمنها، گروهها و نهادهای اجتماعی شناسانده و مورد بررسی قرار میدهد. جامعهشناسی مطالعهی زندگی اجتماعی گروهها و جوامع انسانی است. دامنهی جامعهشناسی بینهایت وسیع است و از تحلیل برخوردهای گذرا بین افراد در خیابان تا بررسی فرآیندهای اجتماعی جهانی را دربرمیگیرد.
فهرست پایان نامه نقد و بررسی عوامل مؤثر بر فرآیند توسعه جامعه شناسی در ایران
فهرست:
مقدمه........................................................................................................................ 1
فصل اول: کلیات....................................................................................................... 4
بیان مسئله............................................................................................. 5
ضرورت و اهمیت تحقیق...................................................................... 6
اهداف تحقیق ........................................................................................ 7
تعریف مفاهیم و اصطلاحات................................................................ 8
فصل دوم: بررسی و نقد نظریات مطرح................................................................ 32
پیشینه تحقیق....................................................................................... 33
چارچوب نظری – مقدمه...................................................................... 37
مباحث و مفاهیم نظری تحقیق............................................................. 38
اهمیت چارچوب نظری......................................................................... 51
درآمدی بر نظریه وابستگی................................................................. 53
دیدگاه کل در جامعه شناسی علم........................................................ 56
دیدگاه نظام جهانی .............................................................................. 58
بسترهای توسعه در کشورهای در حال توسعه................................ 60
جهانی شدن و توسعه اجتماعی........................................................... 64
دیدگاه های صاحب نظران ایرانی........................................................ 66
سوالات تحقیق..................................................................................... 67
الگوی تحلیلی تحقیق............................................................................ 68
تعریف مفهومی وعملیاتی مفاهیم بکار رفته در مدل نظری................ 72
فصل سوم: روش تحقیق........................................................................................ 76
1- روش تحقیق................................................................................... 77
2- رسش تحقیق.................................................................................. 79
3- جامعه آماری.................................................................................. 80
4- روش نمونه گیری و حجم نمونه .................................................. 81
5- ابزار گردآوری داده ها ................................................................. 81
6- روش تجزیه وتحلیل داده ها ........................................................ 81
فهرست منابع و ماخذ............................................................................................. 83
منبع:
آزاد ارمکی، تقی، نظریههای جامعهشناسی-تهران، انتشارات سروش، 1376.
بست، جان، روشهای تحقیق در علوم تربیتی و رفتاری، ترجمه حسن پاشا-نرگس طالقانی، تهران، انتشارات رشد، 1374.
توسلی، غلامعباس، نظریههای جامعهشناسی، تهران، انتشارات سمت، 1378.
تنهایی، حسین ابوالحسن، درآمدی بر مکاتب و نظریههای جامعهشناسی، گناباد، نشر تدین، چاپ سوم، 1376.
ریتزر، جورج، نظریههای جامعهشناسی در دوران معاصر، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، انتشارات علمی، 1376.
رفیعپور، فرامرز، کندوکاوها و پنداشتهها، تهران، شرکت سهامی انتشار چاپ هفتم، 1374.
ساروخانی، باقر، دائرهالمعارف علوم اجتماعی، تهران، انتشارات کیهان، 1376.
ساروخانی، باقر، روشهای تحقیق در علوم اجتماعی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، جلد اول، چاپ سوم، 1376.
مهدی، علیاکبر – لهسائیزاده، عبدالعلی، جامعهشناسی در ایران، ترجمه نوشین احمد خراسانی، تهران، نشر توسعه، چاپ دوم، 1375.
مرتن، رابرت کی، مشکلات اجتماعی و نظریه جامعهشناختی، ترجمه نوین تولایی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1376.
توکل، محمد، جامعهشناسی علم، تهران، انتشارات نص، 1370.
نراقی، یوسف، توسعه کشورهای توسعهنیافته، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم، 1375.
اسکارپیت، روبر، جامعهشناسی ادبیات، ترجمه مرتضی کتبی، تهران، انتشارات سمت، 1374.
بست، جان، روشهای تحقیق در علوم تربیتی.
بیکرترز، ال، نحوه انجام تحقیقات اجتماعی، ترجمه هوشنگ تأیبی، تهران، انتشارات روش، 1377.
همیلتون، میکس، جامعهشناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، انتشارات تبیان، 1377.
محسن، منوچهر – ساروخانی، باقر، جامعهشناسی وسایل ارتباط جمعی، تهران، انتشارات اطلاعات، 1365.
مسلم، نیلچی، جامعهشناسی اقتصادی، ترجمه محسن کلاهچی، تهران، انتشارات کویر، 1376.
میلز، سیرایت، بینش جامعهشناختی، نقدی بر جامعهشناسی آمریکایی، ترجمه عبدالمعبود انصاری، تهران.
شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم، 1370.
شیخاوندی، داود، آسیبشناسی اجتماعی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1368.
آرمسترانگ، دیوید، جامعهشناسی پزشکی، ترجمه محمد توکل، تهران، انتشارات علمی دانشگاه صنعتی شریف، 1372.
گیدنز، آنتونی، جامعهشناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، انتشارات نی، 1382.
علیزاده، عبدالرضا – اژدریزاده، حسین – کافی، مجید، جامعهشناسی معرفت، تهران، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1385.
محسنی، منوچهر، مبانی جامعهشناسی علم، تهران، انتشارات طهوری، 1386.
ازکیا، مصطفی – غفاری، غلامرضا، جامعهشناسی توسعه، تهران، انتشارات کیهان، 1384.
ملکپور، علی، تعارض فرهنگی دولت و مردم در ایران (1380-1375)، تهران، انتشارات آزاداندیشان، 1381.